بازگشت نفت ایران به بازار هند؛ وقتی جنگ و کمبود عرضه، تحریم را عقب می‌زند

به گزارش آذربایجان آنلاین، رویترز نوشته هند برای نخستین‌بار از مه ۲۰۱۹ دوباره نفت ایران خریده است؛ آن هم در شرایطی که بحران منطقه‌ای، به‌ویژه اختلال در تنگه هرمز، بازار انرژی را به‌هم زده و واشنگتن برای آرام‌کردن کمبود عرضه، به‌طور موقت بخشی از تحریم‌های نفتی و فرآورده‌ای ایران را برای ۳۰ روز تعلیق کرده بود. در همان گزارش آمده که هند، به‌عنوان سومین واردکننده بزرگ نفت جهان، نیازهای نفت خام خود را برای ماه‌های پیش‌رو «کاملاً تأمین کرده» و وزارت نفت این کشور گفته است «هیچ مانع پرداختی» برای خرید نفت ایران وجود ندارد. این یعنی بازگشت هند نه از سر عادی شدن اوضاع، بلکه از دلِ اضطرار بازار و فشار کمبود عرضه اتفاق افتاده است.

جزئیات معامله هم اهمیت دارد. بر اساس گزارش رویترز، شرکت «رلیانس» پنج میلیون بشکه نفت خام ایران خریده و این نفت را از شرکت ملی نفت ایران دریافت کرده است. یکی از منابع گفته این محموله با حدود ۷ دلار بالاتر از نفت برنت قیمت‌گذاری شده و زمان دقیق تحویل آن هنوز روشن نیست. در عمل، این قیمت‌گذاری نشان می‌دهد نفت ایران، حتی در سایه تحریم، همچنان برای خریدار بزرگ هندی ارزش تجاری دارد و بازار حاضر است برای دسترسی به آن، هزینه‌ای بالاتر از قیمت مرجع بپردازد. همین نکته برای تهران مهم است: نفت ایران از بازار حذف نشده، بلکه فقط مسیر فروشش سخت‌تر و پرریسک‌تر شده است.

در کنار نفت خام، هند نخستین محموله گاز مایع ایران را هم پس از چند سال خریده است. رویترز گزارش داده یک کشتیِ تحریم‌شده با حدود ۴۴ هزار تن گاز مایع ایرانی به بندر مانگالور رسیده و این محموله قرار است میان سه خرده‌فروش اصلی سوخت در هند، یعنی شرکت نفت هند، بهارات پترولیوم و هندوستان پترولیوم، تقسیم شود. در همان گزارش آمده که پرداخت این محموله با روپیه انجام می‌شود. این جزئیات نشان می‌دهد دهلی‌نو فقط به دنبال یک محموله آزمایشی نیست، بلکه دارد سازوکاری برای انعطاف‌پذیر کردن سبد انرژی خود در شرایط بحران می‌چیند.

از زاویه تحلیلی، اهمیت این بازگشت در این است که بازار انرژی در برابر فشار جنگ، مسیرهای تازه‌ای برای خودش باز می‌کند. وقتی هرمز تحت تنش است و جنگ تحمیلی علیه ایران قیمت و حمل‌ونقل را بالا می‌برد، خریدارانی مثل هند مجبور می‌شوند از منطق صرفاً سیاسی فاصله بگیرند و به منطق امنیت انرژی برگردند. در چنین شرایطی، نفت ایران برای دهلی‌نو فقط یک منبع خام نیست؛ یک گزینه ضدشوک است، یعنی منبعی که می‌تواند بخشی از ریسک اختلال در عرضه را جبران کند. خودِ رویترز هم تأکید کرده که این خرید در بستر اختلال‌های ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و فشار بر مسیر هرمز رخ داده است.

از نگاه تهران، این خبر یک پیام روشن دارد: تحریم و فشار سیاسی، نتوانسته‌اند ایران را از بازار انرژی بیرون ببرند. محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، گفته است: «فروش و صادرات نفت بدون هیچ مشکلی ادامه دارد» و در موضع دیگری هم تأکید کرده: «حجم نفتی که می‌فروشیم، عدد خوبی است و این روند همچون گذشته ادامه دارد.» در روایت وزارت نفت هم آمده که «تحریم‌ها نتوانسته حرکت این صنعت را متوقف کند و در همه این سال‌ها، تولید و صادرات نفت کشور تداوم داشته است.» این نقل‌قول‌ها، وقتی کنار خرید جدید هند قرار می‌گیرد، یک نتیجه مهم را تقویت می‌کند: بازار، هرقدر هم سیاسی شود، در نهایت به نفت ایران برمی‌گردد اگر نیاز و فشار عرضه کافی باشد.

برای هند هم این بازگشت یک انتخاب صرفاً تجاری نیست؛ یک واکنش به شرایط استثنایی است. وزارت نفت این کشور گفته است نیازهای نفت خام برای ماه‌های آینده «کاملاً تأمین شده» و «هیچ مانع پرداختی» وجود ندارد، اما هم‌زمان رویترز نوشته که هند و دیگر خریداران آسیایی به دنبال استفاده از پنجره‌ای هستند که با تعلیق موقت تحریم‌ها باز شده است. این یعنی خرید نفت ایران، فعلاً بیشتر یک تصمیم تاکتیکی و فرصت‌محور است تا یک بازگشت پایدار و بلندمدت. با این حال، همین تصمیم تاکتیکی هم از نظر سیاسی معنادار است، چون نشان می‌دهد فشار جنگ و کمبود عرضه، حتی خریداران بزرگ را وادار به تغییر رفتار کرده است.

جمع‌بندی این است که بازگشت هند به نفت ایران، بیشتر از آن‌که خبر یک قرارداد باشد، نشانه‌ای از تغییر موازنه در بازار انرژی است. از یک طرف، جنگ و اختلال در هرمز خریداران را به سمت منابع مطمئن‌تر و نزدیک‌تر هل داده؛ از طرف دیگر، ایران ثابت کرده که با وجود فشار تحریمی و جنگ تحمیلی، هنوز در زنجیره انرژی جهان نقش دارد. این خبر، در یک جمله، می‌گوید: نفت ایران را نمی‌شود از معادله حذف کرد؛ فقط می‌شود مسیرش را سخت‌تر کرد. و بازار امروز، دوباره همان نفت را می‌خواهد.