ترکیه چگونه در حال بازتعریف نقش خود در معادلات بین المللی است

دستگاه سیاست خارجی ترکیه در ماه های اخیر با دقت میلیمتری در حال چیدن مهره های خود در صفحه شطرنج ژئوپلیتیک منطقه است. این تغییر استراتژیک بیش از هر چیز در قبال پرونده قبرس دیده می شود؛ جایی که پنجاه و دومین سالگرد عملیات صلح قبرس، به فرصتی تبدیل شد تا آنکارا بر حقوق مشروع و تاریخی خود تاکید دوباره ای داشته باشد. در همین راستا، دیدارهای فشرده میان مقامات عالی رتبه قبرس شمالی با یاشار گولر وزیر دفاع ترکیه، نشان دهنده یک هماهنگی کامل در حوزه های امنیتی و نظامی است. تحلیلگران معتقدند این دیدارها فقط جنبه سیاسی ندارد، بلکه هدف اصلی آن تضمین امنیت کریدورهای گازی در مدیترانه است. داده های نظامی نشان می دهد ترکیه با افزایش حدود ۱۵ درصدی گشت زنی های دریایی خود در آب های مورد مناقشه طی سال جاری، پیامی روشن به سایر بازیگران فعال در این منطقه ارسال کرده که برای حفاظت از منابع انرژی خود، از هیچ ابزار بازدارنده ای دریغ نخواهد کرد.

بخش دوم این پازل بزرگ، مربوط به تحرکات اقتصادی آنکارا در خلیج فارس است. سفر هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه به قطر و دیدار با مقامات بلندپایه این کشور، تنها یک دیدار دیپلماتیک معمولی نبود. آمارها نشان می دهد که حجم تجارت دوجانبه میان آنکارا و دوحه در ۵ سال گذشته رشد خیره کننده سالانه ۸ درصدی را تجربه کرده و این کشورها در حال ایجاد بستری برای معاملات فراتر از صادرات معمولی هستند. تمرکز اصلی در این گفتگوها، بر روی سرمایه گذاری های سنگین قطری در زیرساخت های گازی ترکیه و ایجاد مسیرهایی برای استفاده از ارزهای ملی در معاملات بزرگ انرژی است. این استراتژی به معنای کاهش وابستگی مستقیم به دلار در واردات سوخت است؛ موضوعی که می تواند به شکل محسوسی از فشارهای تورمی ناشی از تغییرات نرخ ارز بر اقتصاد ترکیه بکاهد و ثبات بیشتری را برای واحد پول ملی این کشور به ارمغان بیاورد.
برای درک بهتر اهمیت این تحرکات، باید به وضعیت بحرانی قیمت جهانی انرژی نگاه کرد. عبور قیمت بنزین از مرز ۴ دلار در بازار ایالات متحده و نوسانات شدید جهانی، به طور مستقیم بر هزینه های زندگی و تولید در ترکیه اثر گذاشته است. طبق برآوردهای کارشناسی، ترکیه به عنوان یکی از واردکنندگان بزرگ انرژی، برای اینکه بتواند صنایع تولیدی خود را سرپا نگه دارد، نیاز به دسترسی تضمین شده و ارزان به منابع گازی دارد. راهبرد جدید دولت این است که با تبدیل شدن به یک پل انرژی یا همان هاب منطقه، نه تنها سوخت مورد نیاز خود را با قیمت مناسب تر تامین کند، بلکه با ترانزیت گاز به اروپا، درآمدهای کلان ارزی کسب کند. برآوردهای اولیه نشان می دهد که اگر تمامی زیرساخت های اتصال شبکه های گازی با موفقیت کامل اجرا شود، صنایع داخلی ترکیه می توانند هزینه های نهایی تولید خود را تا ۵ درصد کاهش دهند که این رقم در مقیاس کلان اقتصادی، یک جهش بزرگ محسوب می شود.
نکته قابل تامل دیگر، نقش تعیین کننده صنایع دفاعی در این دیپلماسی است. ترکیه در سال جاری با ثبت رکورد صادرات محصولات نظامی به مبلغی بیش از ۶ میلیارد دلار، عملا ثابت کرده که به یکی از صادرکنندگان قدرتمند فناوری های نظامی تبدیل شده است. این قدرت سخت، حالا به ابزاری برای چانه زنی های دیپلماتیک تبدیل شده است. وقتی کشوری مانند ترکیه می تواند امنیت زیرساخت های خود و شرکای منطقه ای اش را با پهپادها و سامانه های پدافندی بومی تامین کند، جایگاه متفاوتی در میز مذاکرات بین المللی پیدا می کند. این موضوع به دولت ترکیه اجازه می دهد تا در گفتگوهای تجاری با کشورهای عربی، علاوه بر مسائل اقتصادی، بر روی قراردادهای دفاعی و اشتراک دانش نظامی نیز توافق کند که در نهایت باعث پیوستگی منافع امنیتی و اقتصادی میان طرفین می شود.
در نهایت، تمام این قطعات پازل، تصویری از یک سیاست چندبعدی را ترسیم می کنند که هدف آن گذار از یک بازیگر منطقه ای سنتی به یک قطب تصمیم گیر است. ترکیه با ترکیب دیپلماسی نظامی در مدیترانه و دیپلماسی اقتصادی در خلیج فارس، سعی دارد در میانه بحران های جهانی، برای خود یک جزیره امن اقتصادی بسازد. این مسیر پر پیچ و خم، که با برنامه ریزی دقیق و تحلیل داده های بازار انرژی طراحی شده، قرار است فشار تورم را از شانه های جامعه کم کند و افق روشن تری را برای رشد صنعتی کشور در سال های پیش رو ترسیم نماید. آنکارا دیگر تنها نظاره گر تحولات نیست، بلکه خودش در حال بازنویسی قواعد بازی در منطقه است.