بحران زیستی در تاریکی زیرساخت‌ها؛ واکاوی چندبعدی حضور موش‌ها در تهران

به گزارش آذربایجان آنلاین، حضور گسترده موش‌ها در تهران را نمی‌توان تنها به تکثیر طبیعی آن‌ها نسبت داد؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل انسانی و ساختاری این وضعیت را تشدید کرده‌اند. تهران با تولید روزانه هزاران تن پسماند، با چالش جداسازی در مبدأ روبروست. تجمع پسماند‌های آلی در کیسه‌های زباله در کوچه‌های باریک و حاشیه مناطق مسکونی، «منبع غذایی بی‌نهایت» برای جمعیت موش‌ها فراهم می‌کند. طبق تحلیل‌های نظافتی، وجود پسماند‌های بازیافتی (مانند کارتن و کاغذ) در محل‌های نامناسب، پناهگاه‌های ایده‌آلی برای لانه‌سازی آن‌ها ایجاد می‌کند. این پدیده، نشانه‌ای از گسست در هم‌افزایی میان مدیریت پسماند، مهندسی زیرساخت و سلامت عمومی است. در کلان‌شهری همچون تهران، که با چالش‌های عظیم رشد سریع جمعیت و فرسودگی زیرساخت‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کند، بازگشت جوندگان به سطح شهر، پیامد مستقیمِ ناتوانی در کنترل جریان مواد آلی و مدیریت فضاهای زیرزمینی است.

تغییرات اقلیمی و الگوی فصلی

یکی از متغیرهای کلیدی و نگران‌کننده در تشدید این بحران، تغییر در الگوهای اقلیمی و افزایش میانگین دمای سالانه در کلان‌شهر تهران است. گرمایش تدریجی محیط، منجر به تغییر در “چرخه‌های بیولوژیک” جوندگان شده است؛ به گونه‌ای که دوره‌های تکثیر و بازتولید آن‌ها به دلیل طولانی‌تر شدن فصول گرم، از حالت فصلیِ محدود به یک روند مداوم و طولانی‌تر تبدیل شده است. این افزایش نرخ تکثیر، جمعیت جوندگان را در بازه‌های زمانی کوتاه‌تر به حد بحرانی می‌رساند. علاوه بر این، پدیده‌ی “جزیره گرمایی شهری” در تهران، دمای محیط را در بافت‌های متراکم حتی بالاتر از مناطق پیرامونی نگه می‌دارد. این گرمای مفرط، جوندگان را دچار “استرس زیستی” می‌کند؛ در نتیجه، آن‌ها برای بقا و فرار از دمای بالای محیط‌های باز و زیرزمینی، به دنبال “ریز-زیستگاه‌های” با دمای کنترل‌شده و رطوبت مناسب می‌گردند. این جست‌وجو برای یافتن منابع آب و پناهگاه‌های خشک و خنک، آن‌ها را مستقیماً به سمت محیط‌های کنترل‌شده انسانی، یعنی ساختمان‌ها و خانه‌های مسکونی سوق می‌دهد که به عنوان پناهگاه‌های دمایی ایده‌آل عمل می‌کنند.

بررسی ابعاد سلامت و ایمنی (پیامدهای زیستی)

ارتباط میان حضور جوندگان و سلامت عمومی، فراتر از انتقال بیماری‌های ساده است. در یک تحلیل عمیق‌تر، باید به «تعدد مسیرهای انتقال» توجه کرد. موش‌ها نه تنها به عنوان ناقلان مستقیم باکتری‌ها (مانند سالمونلا و لستریایی) و ویروس‌ها عمل می‌کنند، بلکه از طریق «آلودگی غیرمستقیم» نیز تهدیدزا هستند. مثلاً موش‌ها، از طریق فضولات یا ادرار خود بر روی سطوح، می‌توانند منجر به ایجاد محیط‌های آلوده در انبارها و آشپزخانه‌ها شوند. علاوه بر این، آسیب‌های فیزیکی به سیم‌کشی‌های برق در ساختمان‌های قدیمی تهران، خطر آتش‌سوزی را به شدت افزایش می‌دهد که این خود یک تهدید جانی در کنار تهدید میکروبی است. بنابراین، حضور جوندگان یک «خطر مرکب» است که هم سلامت بیولوژیک و هم ایمنی فیزیکی شهروندان را هدف قرار می‌دهد. از نظر علمی، موش‌ها ناقلان بیش از ۳۵ بیماری مختلف هستند. در بافت شهری تهران، دو جنبه اصلی این تهدید قابل بررسی است:

– ناقل بودن عوامل بیماری‌زا: موش‌ها می‌توانند ناقل باکتری‌های سالمونلا، لستریایی و ویروس‌های مختلف باشند که از طریق تماس مستقیم یا آلودگی مواد غذایی منتقل می‌شوند.

– آسیب به زیرساخت‌های حیاتی: جوندگان با جویدن کابل‌های برق و لوله‌های پلاستیکی، علاوه بر خطر آتش‌سوزی در ساختمان‌ها، می‌توانند باعث قطعی‌های گسترده در شبکه‌های ارتباطی و توزیع آب شوند.

تحلیل آماری و الگوی توزیع (بر اساس الگوهای بازرسی)

اگرچه انتشار آمار رسمی مبنی بر «تعداد کل موش‌ها در تهران» به دلیل غیرممکن بودن سرشماری دقیق، انجام نمی‌شود، اما داده‌های حاصل از بازرسی‌های بهداشتی و گزارش‌های شهرداری نشان‌دهنده الگوهای زیر است؛ بیشترین تراکم حضور جوندگان در مناطق با تراکم جمعیت بالا، مناطق دارای بافت فرسوده (مانند برخی نقاط مرکز شهر) و مناطق حاشیه شهر که با چالش مدیریت پسماند روبرو هستند، مشاهده می‌شود. در این مناطق، به دلیل تراکم بالای ساخت‌وسازهای غیرمنظم و ضعف در سیستم‌های جمع‌آوری پسماند، نرخ گزارش‌های مشاهده جوندگان به شدت بالاتر است. این موضوع منجر به افزایش هزینه‌های نگهداری خانوارها و کاهش کیفیت زندگی در مناطق کم‌برخوردار می‌شود.

ناگفته نماند حضور جوندگان در انبارهای بزرگ و بازارها نیز، نه تنها تهدیدی برای سلامت است، بلکه منجر به خسارات مالی قابل توجه در زنجیره تأمین مواد غذایی می‌شود. از دست رفتن محصولات به دلیل آلودگی یا تخریب بسته‌بندی‌ها، هزینه‌های پنهان اقتصادی این بحران است که اغلب در محاسبات مدیریت شهری لحاظ نمی‌شود. گزارش‌های نظافتی نشان می‌دهد که در بازه‌های زمانی انتقال فصول (به‌ویژه اواخر پاییز و اوایل بهار)، نرخ گزارش‌های شهروندان مبنی بر مشاهده جوندگان در حیاط منازل و انباری‌ها افزایش قابل توجهی می‌یابد.

راهکارهای راهبردی؛ از کنترل موضعی به مدیریت جامع

اردوان پورمحمدی، کارشناس محیط زیست و مدیر اسبق کنترل حیوانات شهری شهرداری تهران برای مقابله با این چالش، باید مجموعه‌ای از اقدامات انجام شود که از جنبه‌های مختلف به کنترل جمعیت موش‌ها کمک کند و برگزاری کمپین‌های آموزشی در سطح جامعه برای آگاه‌سازی مردم از خطرات غذا دادن به حیوانات شهری و نحوه صحیح مدیریت پسماندها می‌تواند به کاهش مشکلات کمک کند و در این زمینه، نقش رسانه‌ها و سازمان‌های محیط زیستی در آموزش مردم بسیار مهم است.

وی افزود: شهرداری‌ها باید نظارت بیشتری بر واحدهای تجاری داشته باشند تا از ریختن مواد غذایی و ضایعات در معابر عمومی جلوگیری کنند، همچنین باید برنامه‌های بهداشتی ویژه‌ای برای واحدهای تجاری فعال در زمینه مواد غذایی تعریف شود تا از آلودگی محیط جلوگیری شود و شناسایی و مسدود کردن مکان‌های پناهگاه موش‌ها در زیرساخت‌ها و ساختمان‌ها، همچنین ترمیم ترک‌ها و شکاف‌ها در دیوارها و کف‌ها، برای جلوگیری از افزایش جمعیت آنها ضروری است و این اقدامات می‌تواند به‌طور چشمگیری جمعیت موش‌ها را در مناطق شهری کاهش دهد.

افزایش جمعیت موش‌های شهری در تهران، یک زنگ خطر جدی است که نیازمند توجه فوری و اقدامات هماهنگ در سطوح مختلف است. عدم کنترل این پدیده نه تنها هزینه‌های اقتصادی و بهداشتی سنگینی را به جوامع تحمیل می‌کند، بلکه کیفیت زندگی شهرنشینان را نیز به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. با اتخاذ رویکردی جامع، پایدار و با مشارکت فعال همه ذینفعان، می‌توان امیدوار بود که این همزیستی ناخواسته با موش‌ها را به سمت تعادلی قابل قبول هدایت کرد. این مسئله را نباید به عنوان یک اتفاق گذرا یا صرفاً یک مسئله بهداشتی دید؛ بلکه باید آن را به عنوان یک چالش مدیریت شهری در سطح کلان در نظر گرفت. انسجام در اقدامات میان سازمان‌های مختلف (شهرداری، آب و فاضلاب، بهداشت و محیط زیست) تنها راهی است که می‌تواند این زنجیره از حضور جوندگان را قطع کرده و سلامت و امنیت فضای شهری را بازگرداند. بدون اصلاح ساختارهای زیربنایی، هر اقدام نظافتی، تنها مانند ریختن آب در ظرف سوراخ خواهد بود.