ترکیه در چنگال شدیدترین امواج گرما در ۷۵ سال اخیر

به گزارش آذربایجان آنلاین، مطالعه‌ای که از سوی پژوهشگران دانشگاه فنی استانبول در کنفرانس اتحادیه علوم زمین اروپا ارائه شده، نشان می‌دهد ترکیه در سال‌های اخیر با تشدید کم‌سابقه امواج گرما روبه‌رو شده و الگوی گرمایش در این کشور از مرحله نوسانات مقطعی عبور کرده و به یک روند ساختاری تبدیل شده است.

این پژوهش توسط پروفسور دکتر باریش اونول، عضو هیئت علمی دانشکده هوانوردی و علوم جوی دانشگاه فنی استانبول، و تولگا کاراکایا، مهندس هواشناسی، انجام شده و تغییرات امواج گرما در ترکیه را در فاصله سال‌های ۱۹۵۰ تا ۲۰۲۵ بررسی کرده است.

مبنای این بررسی، «شاخص بزرگی موج گرما» یا HWMId بوده که بر اساس داده‌های مربوط به حداکثر دمای روزانه، شدت و گستره زمانی و مکانی امواج گرما را ارزیابی می‌کند. بر اساس نتایج این تحقیق، روندی صعودی و معنادار در شدت امواج گرما در سراسر ترکیه مشاهده شده است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد میانگین دمای تابستان در ترکیه که در فاصله سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۰ معمولاً بین ۲۲ تا ۲۳ درجه سانتی‌گراد قرار داشت، از اوایل دهه ۲۰۰۰ وارد مسیر افزایشی شد و به حدود ۲۴ تا ۲۵ درجه رسید. این روند در سال ۲۰۲۴ به ثبت میانگین بی‌سابقه ۲۶.۱ درجه سانتی‌گراد منتهی شد.

با این حال، داده‌های تحقیق تأکید می‌کند که افزایش میانگین دما لزوماً به معنای همزمانی با شدیدترین موج‌های گرما نیست. در واقع، شدت رویدادهای گرمایی افراطی در برخی سال‌ها از رشد دمای متوسط نیز جلو زده و نشان داده است که ترکیه با نوعی تغییر رژیم اقلیمی مواجه شده است.

بر اساس این پژوهش، برای دوره مرجع ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۹، میانگین شاخص HWMId برای امواج گرمایی منفرد ۱.۲۹ و مجموع سالانه آن ۱.۶۸ محاسبه شده بود. پیش از سال ۲۰۰۰، مقدار سالانه این شاخص عمدتاً زیر ۱.۶ باقی می‌ماند، اما از سال ۲۰۱۰ به بعد، جهشی محسوس در شدت امواج گرما رخ داد؛ به‌طوری که میانگین مجموع شدت سالانه تقریباً به سه برابر دوره تاریخی مرجع رسید.

در میان سال‌های مورد بررسی، تابستان‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵ به عنوان دوره‌هایی استثنایی معرفی شده‌اند. طبق نتایج این تحقیق، شدت فضایی امواج گرما در تابستان ۲۰۲۳ بیش از هفت برابر دوره مرجع بوده و این نسبت در تابستان ۲۰۲۵ به حدود ۱۱ برابر رسیده است؛ رقمی که از ثبت شدیدترین امواج گرما در ۷۵ سال گذشته خبر می‌دهد.

پژوهشگران همچنین اعلام کرده‌اند که در تابستان ۲۰۲۴، با وجود ثبت بالاترین میانگین دمای تابستانی، شدت امواج گرمایی منفرد حدود ۹۵ درصد و شدت تجمعی سالانه حدود ۱۵۰ درصد بیشتر از دوره مرجع بوده است. این مسئله نشان می‌دهد گرمای شدید در ترکیه صرفاً به افزایش تدریجی دما محدود نیست و با پدیده‌های پیچیده‌تری در سامانه اقلیمی منطقه پیوند دارد.

در توضیح عوامل مؤثر بر این وضعیت، محققان به نقش همزمان چند متغیر اشاره کرده‌اند؛ از جمله انسدادهای جوی، انتقال توده‌های هوای گرم، افزایش دمای سطح دریا، خشکسالی و کاهش رطوبت خاک. از نگاه آنان، امواج گرما در ترکیه حاصل برهم‌کنش پیچیده عوامل محلی و جهانی است و نمی‌توان آن را تنها با یک متغیر اقلیمی توضیح داد.

یافته‌های این مطالعه همچنین حاکی از آن است که شمار روزهای تحت تأثیر موج گرما در دهه‌های آینده افزایش چشمگیری خواهد داشت. بر پایه سناریوهای اقلیمی مورد بررسی، تعداد روزهای موج گرما که در دوره ۱۹۷۶ تا ۲۰۰۵ در شهرهایی مانند استانبول، آنکارا، آنتالیا، قونیه و ازمیر به طور متوسط حدود ۳ تا ۵ روز در سال بود، در بازه ۲۰۲۱ تا ۲۰۵۰ می‌تواند به حدود ۱۶ روز در قونیه، ۱۸ روز در آنتالیا و ۲۳ روز در ازمیر برسد.

در نیمه دوم قرن نیز این روند به مراتب نگران‌کننده‌تر پیش‌بینی شده است. برآوردها نشان می‌دهد در دوره ۲۰۵۱ تا ۲۰۸۰، تعداد روزهای موج گرما ممکن است در استانبول و آنکارا به ده‌ها روز در سال برسد، در آنتالیا و قونیه از ۴۰ روز عبور کند و در ازمیر تا حدود ۵۳ روز افزایش یابد.

این داده‌ها تصویری روشن از یک دگرگونی اقلیمی عمیق در ترکیه و شرق مدیترانه ارائه می‌دهد؛ دگرگونی‌ای که پیامدهای آن تنها به ثبت رکوردهای هواشناسی محدود نمی‌شود و می‌تواند بر کشاورزی، منابع آب، سلامت عمومی، مصرف انرژی و الگوی سکونت شهری نیز اثر مستقیم بگذارد.
پژوهشگران در جمع‌بندی این مطالعه تأکید کرده‌اند که ترکیه برای مواجهه با این شرایط، ناگزیر به افزایش دقت سامانه‌های پیش‌بینی گرمای شدید و تقویت راهبردهای سازگاری اقلیمی است؛ زیرا تداوم روند کنونی، امواج گرما را از یک رخداد فصلی به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای ساختاری برای آینده این کشور تبدیل خواهد کرد.