پاسخ نهایی آمریکا به ترکیه؛ خبری از جنگنده F35 نیست

به گزارش آذربایجان آنلاین، اهمیت این نامه تنها در تکرار مخالفت واشنگتن با فروش اف-۳۵ خلاصه نمی‌شود، بلکه پیام سیاسی و راهبردی آن برای ترکیه و سایر متحدان آمریکا بسیار فراتر از یک قرارداد نظامی است. واشنگتن تلاش کرده است به صورت همزمان دو پیام متفاوت ارسال کند؛ از یک سو بر ادامه همکاری با آنکارا در پرونده‌های مهم منطقه‌ای مانند سوریه، غزه، جنگ روسیه و اوکراین، قفقاز جنوبی و ناتو تأکید دارد و از سوی دیگر اعلام می‌کند هیچ همکاری راهبردی نمی‌تواند جایگزین الزامات امنیتی و قانونی آمریکا شود.

در ظاهر، اختلاف دو کشور بر سر خرید سامانه اس-۴۰۰ روسیه است، اما در واقع ریشه بحران بسیار عمیق‌تر از خرید یک سامانه پدافندی است. نگرانی اصلی واشنگتن، احتمال دسترسی روسیه به اطلاعات حساس جنگنده نسل پنجم اف-۳۵ از طریق سامانه اس-۴۰۰ است؛ موضوعی که از نگاه پنتاگون می‌تواند امنیت کل برنامه اف-۳۵ را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل آمریکا از سال ۲۰۱۹ ترکیه را از پروژه تولید و خرید این جنگنده کنار گذاشت و اکنون نیز تأکید می‌کند بدون حذف کامل اس-۴۰۰، این تصمیم تغییر نخواهد کرد.

جیمز جفری، سفیر پیشین آمریکا در ترکیه و نماینده ویژه پیشین آمریکا در امور سوریه، در تشریح این اختلاف گفته است:

«تا زمانی که مسئله سامانه اس-۴۰۰ حل نشود، بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ بسیار دشوار خواهد بود؛ زیرا این موضوع صرفاً یک اختلاف سیاسی نیست، بلکه به الزامات قانونی آمریکا گره خورده است.»

این اظهارنظر نشان می‌دهد حتی در صورت بهبود روابط شخصی میان رهبران دو کشور، مانع اصلی همچنان قوانین مصوب کنگره و نگرانی‌های امنیتی باقی خواهد ماند.

یکی از نکات مهم نامه وزارت امور خارجه آمریکا، تأکید بر قانون «مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها» و همچنین قانون مجوز دفاع ملی آمریکا است. این موضوع نشان می‌دهد پرونده اف-۳۵ دیگر صرفاً یک تصمیم دولت ترامپ یا هر دولت دیگری نیست، بلکه به یک چارچوب قانونی تبدیل شده که عبور از آن بدون تصمیم کنگره تقریباً امکان‌پذیر نیست. در واقع، واشنگتن تلاش کرده این پیام را منتقل کند که حتی اگر اراده سیاسی برای توافق وجود داشته باشد، قانون اجازه بازگشت فوری ترکیه به برنامه اف-۳۵ را نمی‌دهد.

در سوی دیگر، آنکارا نیز با یک معادله پیچیده روبه‌رو است. کنار گذاشتن اس-۴۰۰ می‌تواند به معنای عقب‌نشینی از یکی از مهم‌ترین تصمیمات راهبردی دولت اردوغان و آسیب به روابط با روسیه باشد؛ اما حفظ این سامانه نیز عملاً دسترسی ترکیه به پیشرفته‌ترین جنگنده غربی و مشارکت دوباره در بزرگ‌ترین پروژه هوایی جهان را ناممکن می‌کند.

این موضوع تنها به خرید چند ده فروند جنگنده محدود نمی‌شود. پیش از کنار گذاشته شدن ترکیه از این پروژه، ده‌ها شرکت صنایع دفاعی این کشور در زنجیره تولید اف-۳۵ حضور داشتند و صدها قطعه این جنگنده در کارخانه‌های ترکیه ساخته می‌شد. حذف آنکارا از این برنامه، علاوه بر از دست رفتن میلیاردها دلار درآمد بالقوه، فرصت انتقال فناوری‌های پیشرفته هوایی را نیز از صنایع دفاعی این کشور گرفت.

آرون استاین، رئیس مؤسسه پژوهش سیاست خارجی آمریکا، درباره این موضوع می‌گوید:

«خرید سامانه اس-۴۰۰ از سوی ترکیه تنها یک قرارداد تسلیحاتی نبود؛ این تصمیم اعتماد راهبردی میان واشنگتن و آنکارا را به شدت تضعیف کرد و به همین دلیل بازگشت به برنامه اف-۳۵ بسیار پیچیده‌تر از یک توافق سیاسی ساده است.»

این تحلیل نشان می‌دهد مسئله اصلی امروز، کمبود اعتماد راهبردی میان دو متحد قدیمی ناتو است؛ بی‌اعتمادی‌ای که حتی در صورت حل پرونده اس-۴۰۰ نیز به سرعت ترمیم نخواهد شد.

از همین رو، ترکیه طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای بر توسعه جنگنده بومی «قاآن» و همچنین بررسی گزینه‌هایی مانند خرید جنگنده‌های یوروفایتر انجام داده است تا وابستگی خود به اف-۳۵ را کاهش دهد.
با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند رسیدن این پروژه‌ها به سطح فناوری، شبکه عملیاتی و توان رزمی اف-۳۵ به سال‌ها زمان و میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

در عین حال، نامه وزارت امور خارجه آمریکا تنها به موضوع اف-۳۵ محدود نمی‌شود. اشاره به نگرانی‌های واشنگتن درباره روابط ترکیه با حماس، شبکه‌های مالی مرتبط با این گروه، تحریم مؤسسات وابسته و همچنین نقش آنکارا در سوریه، نشان می‌دهد اختلافات دو کشور ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است. با وجود این، آمریکا همچنان از نقش ترکیه در ناتو، میانجی‌گری میان روسیه و اوکراین، گفت‌وگوهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان و تلاش‌های دیپلماتیک درباره غزه قدردانی کرده است؛ موضوعی که بیانگر تلاش واشنگتن برای حفظ همکاری با آنکارا در حوزه‌های راهبردی، همزمان با اعمال فشار در پرونده‌های حساس امنیتی است.

ینس استولتنبرگ، دبیرکل پیشین سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، نیز پیش‌تر با اشاره به همین وضعیت گفته بود:

«ترکیه یک متحد مهم ناتو است، اما تصمیم درباره جنگنده‌های اف-۳۵ یک موضوع دوجانبه میان ایالات متحده و ترکیه است.»

این جمله به خوبی نشان می‌دهد که حتی جایگاه مهم ترکیه در ناتو نیز نمی‌تواند جایگزین تصمیم مستقل واشنگتن درباره انتقال فناوری‌های فوق‌پیشرفته نظامی شود.

در واقع، آمریکا با انتشار این نامه تنها با ترکیه سخن نگفته است؛ مخاطب اصلی این پیام، همه متحدان واشنگتن هستند. دولت آمریکا می‌خواهد نشان دهد همکاری همزمان با صنایع دفاعی روسیه و دسترسی به حساس‌ترین فناوری‌های نظامی غرب دیگر قابل جمع نیست و هر کشوری که بخواهد میان این دو مسیر حرکت کند، ناچار به پرداخت هزینه خواهد بود.

از سوی دیگر، ترکیه نیز تلاش می‌کند با حفظ روابط خود با روسیه، توسعه صنایع دفاعی بومی و گسترش همکاری‌های نظامی با اروپا، وابستگی خود به آمریکا را کاهش دهد؛ اما واقعیت این است که هیچ‌یک از این گزینه‌ها در کوتاه‌مدت نمی‌تواند جای خالی اف-۳۵ را برای نیروی هوایی این کشور پر کند.

در مجموع، نامه اخیر وزارت امور خارجه آمریکا بیش از آنکه درباره فروش یا عدم فروش چند فروند جنگنده باشد، سندی از مرحله جدید روابط واشنگتن و آنکارا است؛ مرحله‌ای که در آن همکاری و رقابت به طور هم‌زمان جریان دارد. دو کشور همچنان در بسیاری از پرونده‌های امنیتی شریک یکدیگر هستند، اما اعتماد راهبردی میان آن‌ها نسبت به یک دهه گذشته به شکل محسوسی کاهش یافته است. تا زمانی که پرونده اس-۴۰۰ تعیین تکلیف نشود، بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ بیش از آنکه یک تصمیم فنی یا تجاری باشد، به مسئله‌ای سیاسی، امنیتی و حقوقی تبدیل خواهد ماند؛ مسئله‌ای که می‌تواند برای سال‌های آینده نیز یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف میان دو متحد قدیمی ناتو باقی بماند.