بازگشت عراقچی به مسقط؛ عمان دوباره کلیددار دیپلماسی تهران و واشنگتن شد

به گزارش آذربایجان آنلاین، عباس عراقچی روز شنبه در رأس هیأتی دیپلماتیک وارد مسقط شد تا با بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، درباره آخرین تحولات منطقه، همکاری‌های دوجانبه و روند اجرای توافقات اخیر گفت‌وگو کند. محور اصلی مذاکرات، پیگیری تفاهم‌های حاصل‌شده در تماس تلفنی دو وزیر در ۲۵ ژوئن، امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز، ادامه همکاری‌های سیاسی و سازوکارهای مشترک برای مدیریت عبور و مرور دریایی عنوان شده است.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، پیش از این سفر اعلام کرده بود که رایزنی‌های تهران و مسقط درباره ترتیبات جدید تنگه هرمز طی دو ماه گذشته به‌صورت مستمر ادامه داشته و چندین نشست کارشناسی و فنی میان دو طرف برگزار شده است.

بقائی همچنین تأکید کرده است که جمهوری اسلامی ایران بر اساس تفاهم‌های اخیر، مسئولیت‌هایی در زمینه ایجاد ترتیبات عادی دریانوردی، ارائه خدمات مرتبط با عبور کشتی‌ها و افزایش ایمنی تردد دریایی پذیرفته و این موضوع در قالب کارگروه‌های مشترک میان دو کشور دنبال می‌شود.

عمان نیز در بیانیه رسمی مشترک خود با ایران، بر حمایت از ادامه اجرای تفاهم میان تهران و واشنگتن تأکید کرده و اعلام کرده است که دو کشور به عنوان دولت‌های ساحلی تنگه هرمز، بر حفظ امنیت کشتیرانی، احترام به حقوق بین‌الملل و ادامه گفت‌وگوها درباره مدیریت آینده این آبراه راهبردی توافق دارند.

اهمیت این سفر تنها به روابط تهران و مسقط محدود نمی‌شود. عمان طی بیش از یک دهه گذشته، مهم‌ترین میانجی قابل اعتماد میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده بوده است؛ از مذاکرات منتهی به توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ گرفته تا رایزنی‌های غیرمستقیم سال‌های اخیر و گفت‌وگوهای مربوط به تفاهم جدید. ویژگی سیاست خارجی عمان، حفظ روابط متوازن با همه بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است؛ موضوعی که باعث شده مسقط در حساس‌ترین پرونده‌های منطقه‌ای نقش تسهیل‌کننده ایفا کند.

کارشناسان روابط بین‌الملل معتقدند یکی از دلایل اعتماد تهران به عمان، پایبندی این کشور به اصل بی‌طرفی و پرهیز از ورود به رقابت‌های ژئوپلیتیکی منطقه است. برخلاف برخی بازیگران منطقه‌ای، عمان تلاش کرده نقش خود را از یک طرف مناقشه به یک میانجی فعال تبدیل کند و همین مسئله موجب شده کانال گفت‌وگو میان ایران و آمریکا حتی در دوره‌های اوج تنش نیز به‌طور کامل قطع نشود.

آنچه این سفر را از دیدارهای معمول دیپلماتیک متمایز می‌کند، تغییر نقش عمان از یک «میانجی صرف» به «شریک اجرایی» در برخی توافقات اخیر است. در ماه‌های گذشته، مسقط تنها میزبان گفت‌وگوهای غیرمستقیم تهران و واشنگتن نبوده، بلکه در طراحی سازوکارهای فنی مرتبط با امنیت دریانوردی، تبادل پیام‌ها و کاهش تنش نیز نقش مستقیم ایفا کرده است. به همین دلیل، مذاکرات این بار بیش از آنکه صرفاً سیاسی باشد، وارد مرحله اجرای توافقات و تعیین سازوکارهای عملیاتی شده است.

در هفته‌های اخیر، حملات متقابل و افزایش تنش‌های دریایی، نگرانی شرکت‌های کشتیرانی و بازارهای انرژی را افزایش داده است. هم‌زمان، برخی کشورهای اروپایی نیز پیشنهادهایی برای ایجاد سازوکارهای جدید تأمین امنیت دریایی مطرح کرده‌اند، اما ایران و عمان همچنان بر این موضع تأکید دارند که مدیریت تنگه هرمز باید با مشارکت دولت‌های ساحلی و در چارچوب حقوق بین‌الملل انجام شود.

تحلیلگران امنیتی معتقدند یکی از اهداف اصلی این سفر، جلوگیری از تبدیل تنش‌های نظامی به بحرانی پایدار است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده هرگاه کانال‌های سیاسی میان ایران و آمریکا فعال بوده، احتمال کنترل بحران نیز افزایش یافته است؛ اما هر زمان این ارتباطات متوقف شده، فضای لازم برای افزایش سوءبرداشت‌ها و تشدید تنش فراهم شده است.

از سوی دیگر، گزارش‌ها حاکی از آن است که هم‌زمان با این سفر، قطر، پاکستان، ترکیه، مصر و عربستان نیز تلاش‌های دیپلماتیک خود را برای حفظ تفاهم و بازگرداندن تهران و واشنگتن به میز مذاکرات افزایش داده‌اند.

این هم‌زمانی نشان می‌دهد کشورهای منطقه بیش از گذشته نگران پیامدهای شکست دیپلماسی هستند و تلاش می‌کنند با حفظ کانال‌های ارتباطی، از بازگشت بحران جلوگیری کنند.

عباس عراقچی نیز پیش‌تر تأکید کرده بود: «جمهوری اسلامی ایران از دیپلماسی مبتنی بر احترام متقابل استقبال می‌کند، اما هیچ مذاکره‌ای تحت فشار، تهدید یا نقض تعهدات معنا نخواهد داشت.»

در سوی مقابل، بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، نیز در مواضع اخیر خود بر ضرورت استمرار گفت‌وگو، اجرای تفاهم‌های موجود و استفاده از راهکارهای دیپلماتیک برای حل اختلافات تأکید کرده و حفظ امنیت تنگه هرمز را مسئولیتی مشترک میان دولت‌های ساحلی دانسته است.

کارشناسان معتقدند مذاکرات مسقط تنها درباره امنیت کشتیرانی نیست؛ بلکه می‌تواند مسیر گفت‌وگوهای آینده درباره تحریم‌ها، کاهش تنش‌های منطقه‌ای و حتی ادامه مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، بسیاری این سفر را یک «مأموریت مدیریت بحران» می‌دانند، نه صرفاً یک دیدار دیپلماتیک معمول.

در نهایت، سفر عباس عراقچی به عمان را باید بخشی از راهبرد جمهوری اسلامی ایران برای استفاده از ظرفیت دیپلماسی منطقه‌ای در کنار حفظ منافع و امنیت ملی ارزیابی کرد. در شرایطی که خلیج فارس و تنگه هرمز همچنان یکی از حساس‌ترین نقاط جهان به شمار می‌روند، تداوم گفت‌وگو میان تهران و مسقط می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در جلوگیری از تشدید بحران، حفظ امنیت دریانوردی و فراهم کردن زمینه ادامه مذاکرات ایفا کند؛ مذاکراتی که سرنوشت آن، نه‌تنها بر روابط ایران و آمریکا، بلکه بر ثبات کل منطقه و بازار جهانی انرژی نیز اثرگذار خواهد بود.