سایه جنگ ایران بر اقتصاد جهان؛ وقتی بانک‌های مرکزی هم ناچارند مسیر خود را عوض کنند

به گزارش آذربایجان آنلاین، آنچه بانک مرکزی ژاپن در گزارش منطقه‌ای تازه خود دیده، فقط یک دغدغه محلی نیست. بانک مرکزی ژاپن هشدار داده که جنگ در خاورمیانه، به‌ویژه درگیری مربوط به ایران، می‌تواند اقتصاد این کشور را از دو مسیر هم‌زمان تحت فشار بگذارد: از یک سو با بالا بردن قیمت نفت و هزینه واردات، و از سوی دیگر با مختل‌کردن زنجیره تأمین و جابه‌جایی کالا از مسیرهای حساس. این هشدار برای ژاپن مهم است، چون این کشور تقریباً به واردات انرژی وابسته است و شوک نفتی، خیلی سریع در قیمت کالاها، حاشیه سود شرکت‌ها و تصمیم‌گیری پولی اثر می‌گذارد.

در خودِ بانک مرکزی ژاپن نیز لحن محتاطانه‌تر شده است. کوجی ناکامورا، مقام ارشد سیاست پولی بانک، در پارلمان گفته اگر پیش‌بینی‌های اقتصادی و قیمتی محقق شود، بانک مرکزی احتمالاً به افزایش نرخ بهره ادامه خواهد داد؛ اما زمان و شدت این افزایش به شرایط اقتصادی، قیمتی و مالی بستگی دارد. او هم‌زمان تصریح کرده که فشار هزینه سوخت می‌تواند شرایط مبادله خارجی ژاپن را بدتر کند و با بالا بردن انتظارات تورمی، روی تورم پایه هم اثر بگذارد. این جمله از یک مقام پولی، به‌خوبی نشان می‌دهد چرا جنگ ایران اکنون وارد محاسبات سیاست پولی شده است: چون قیمت انرژی، دیگر فقط عدد روی تابلو نیست، بلکه مستقیماً مسیر نرخ بهره را هم تغییر می‌دهد.

گزارش رسمی صندوق بین‌المللی پول نیز همین جهت‌گیری را تأیید می‌کند. در بیانیه این نهاد آمده که اقتصاد ژاپن در سال ۲۰۲۶ همچنان رشد خواهد کرد، اما رشد آن به ۰.۸ درصد کاهش می‌یابد و یکی از دلایل این افت، «تأثیر درگیری خاورمیانه» است. صندوق همچنین تأکید کرده که بانک مرکزی ژاپن در حال خروج تدریجی از سیاست انبساطی است و باید با رویکردی «انعطاف‌پذیر، شفاف و داده‌محور» پیش برود، چون شرایط بیرونی به‌شدت نامطمئن شده است. این یعنی جنگی که علیه ایران تحمیل شده، فقط روی قیمت نفت اثر نگذاشته؛ روی ارزیابی رشد اقتصاد دومین اقتصاد بزرگ آسیایی هم نشسته است.

جالب این‌جاست که در خود ژاپن، این نگرانی فقط در سطح بانک مرکزی نیست. مناطق مختلف این کشور گزارش داده‌اند که هرچند اقتصاد در مجموع در حال بهبود است، اما شرکت‌ها درباره دسترسی به کالا و اثر تداوم بحران بر مصرف و سودآوری نگران شده‌اند. در اوزاکا، شرکت‌های شیمیایی و حمل‌ونقل مجبور شده‌اند مسیر ارسال کالا را بازتنظیم کنند و در برخی مناطق هم احساس نگرانی نسبت به اختلال‌های آینده در حال گسترش است. این همان جایی است که بحران ایران از سطح سیاسی به سطح زنجیره تولید و توزیع می‌رسد؛ یعنی به جایی که شرکت‌ها باید نه فقط درباره قیمت، بلکه درباره امکان رسیدن کالا تصمیم بگیرند.

اثر این شرایط فقط در ژاپن دیده نمی‌شود. گزارش‌های بازار جهانی نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران هم به‌سرعت نسبت به ادامه بحران واکنش نشان داده‌اند. در همین دوره، صندوق‌های سهامی جهان دوباره ورودی مثبت گرفته‌اند، اما بخش اوراق قرضه با خروج سرمایه روبه‌رو شده و سرمایه‌گذاران در حال جابه‌جایی به سمت دارایی‌های امن‌تر هستند. این الگو معمولاً زمانی دیده می‌شود که بازارها یک ریسک ژئوپلیتیکی را به‌عنوان تهدیدی ماندگار می‌پذیرند، نه یک نوسان کوتاه‌مدت. هم‌زمان، انتظار برای نرخ‌های بهره بالاتر یا دیرتر در کشورهای مختلف هم دارد بر اساس همین نااطمینانی‌ها تنظیم می‌شود.

از زاویه تهران، این تحولات یک معنا دارد: جنگی که به ایران تحمیل شده، حالا به‌طور مستقیم بر سیاست پولی و تورم جهانی اثر گذاشته است. عباس عراقچی در موضعی رسمی گفته بود تهدید و استفاده از زور باید فوراً و بدون قید و شرط متوقف شود و ایران آماده گفت‌وگوی معنادار است، اما نه زیر فشار و دیکته. او همچنین در موضعی دیگر تأکید کرده بود که ایران در برابر تهدیدهای خارجی، فقط در چارچوب حقوق بین‌الملل و از موضع دفاع پاسخ می‌دهد. این موضع برای تحلیل اقتصادی هم مهم است، چون نشان می‌دهد ریشه بحران از نگاه تهران، یک جنگ تحمیلی است، نه اختلالی که ایران آغازگر آن بوده باشد.
از همین‌رو، هشدار بانک مرکزی ژاپن فقط یک گزارش فنی نیست؛ نشانه‌ای است از این‌که جنگ ایران از میدان نبرد گذشته و به تصمیم‌گیری بانک‌های مرکزی رسیده است. وقتی مقام پولی ژاپن می‌گوید هزینه سوخت و اختلال در تجارت می‌تواند نرخ بهره را تحت تأثیر بگذارد، یعنی بحران به لایه‌ای رسیده که سیاست پولی را هم وادار به واکنش می‌کند. و وقتی IMF رشد ژاپن را به‌دلیل این درگیری پایین‌تر می‌بیند، معنایش این است که اثر جنگ، با تأخیر اما عمیق، در اقتصاد جهانی می‌نشیند. به بیان ساده، جنگی که علیه ایران تحمیل شده، فقط یک پرونده امنیتی نیست؛ حالا به یک عامل تعیین‌کننده در محاسبات بانک‌های مرکزی، بازار ارز و قیمت انرژی تبدیل شده است.