کمیسیون اصل ۹۰ سراغ زنجیره دارو رفت؛ از تأمین و تأییدیه‌ها تا خسارت جنگی به تولیدکنندگان

به گزارش آذربایجان آنلاین، صورت مسئله در حوزه دارو این است که اختلال، اگر هم رخ بدهد، باید پیش از تبدیل‌شدن به کمبود در بازار مدیریت شود. از همین زاویه، نصرالله پژمانفر، رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی، در نشست این کمیسیون با حضور وزیر بهداشت گفته است کمیسیون در حال بررسی «گزارش اقدامات وزارت بهداشت در جریان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه» و نیز «نحوه اجرای مفاد مرتبط در قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» بوده است. او در همین چارچوب از ارائه «بسته پیشنهادی» برای دارو و درمان در شرایط خاص کشور و برای «قطع وابستگی به شرکت‌های غربی» خبر داده است؛ بسته‌ای که نشان می‌دهد مسئله اصلی کمیسیون فقط کنترل لحظه‌ای بازار نیست، بلکه کاهش آسیب‌پذیری ساختاری هم هست.

در همین پرونده، آنچه از اظهارات پژمانفر برمی‌آید این است که نگاه مجلس از «واکنش به بحران» عبور کرده و به «طراحی مسیر جایگزین» رسیده است. او با تأکید بر اینکه راه تأمین دارو بسته نشده، عملاً می‌گوید حتی اگر فشار بر مسیرهای معمول حمل‌ونقل افزایش یابد، زنجیره تأمین نباید متوقف شود. این رویکرد، از یک‌سو به اهمیت ذخایر و شبکه توزیع برمی‌گردد و از سوی دیگر به نقش وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو در مدیریت جریان تأمین. در همین راستا، کمیسیون اصل ۹۰ قرار است هم مأموریت‌های سازمان غذا و دارو را بررسی کند و هم فرآیند صدور تأییدیه‌ها را، تا مشخص شود گره کار دقیقاً در کدام حلقه ایجاد می‌شود.

این حساسیت مجلس در فضایی مطرح شده که خودِ سازمان غذا و دارو هم در جنگ اخیر تلاش کرده از ایجاد کمبود جلوگیری کند. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، گفته است: «ما در سازمان غذا و دارو از همان ساعات اولیه که حملات به کشور شروع شد، به‌صورت تلفنی با وزیر بهداشت و معاونین در تماس بودیم و از ساعت ۶ صبح همان روز، ستاد بحران و جنگ در سازمان غذا و دارو تشکیل شد تا مردم کشورمان دغدغه‌ای از لحاظ تأمین دارو، تجهیزات پزشکی و شیرخشک برای کودکان نداشته باشند.» او همچنین در نشست دیگری تأکید کرده است: «در جنگ ۱۲ روزه نه‌تنها کمبود دارو و مواد غذایی رخ نداد، بلکه انتقال و توزیع آن‌ها به صورت مستمر انجام شد.» این موضع رسمی، با روایت پژمانفر از نبود بن‌بست در تأمین دارو هم‌جهت است.

پیرصالحی در همان دوره گفته بود: «مردم در جنگ اخیر، دغدغه‌ای از جهت تهیه دارو، تجهیزات و شیرخشک نداشتند» و صنعت داروسازی کشور در مدیریت بحران «سربلند» عمل کرده است. او تأکید کرده بود: «فعالیت برخی از شرکت‌های دارویی، شبانه‌روزی شد تا هیچ کمبودی نداشته باشیم و توانستیم امنیت دارویی و تجهیزات پزشکی را در بیمارستان‌ها فراهم کنیم.» این نقل‌قول‌ها مهم‌اند، چون نشان می‌دهند در سطح اجرایی، تلاش شده زنجیره دارو حتی در اوج بحران هم از کار نیفتد.

در عین حال، خودِ سازمان غذا و دارو هم پذیرفته که جنگ بدون خسارت به تولیدکنندگان دارو نبوده است. پیرصالحی گفته است: «در این مدت چندین شرکت دارویی آسیب دیدند و ساختمان یک شرکت تجهیزات پزشکی نیز به‌طور مستقیم مورد حمله قرار گرفت.» همین جمله، لایه دوم ماجرا را روشن می‌کند: اگرچه کمبود سراسری در بازار رخ نداده، اما تولیدکنندگان دارو از آسیب مستقیم جنگ در امان نمانده‌اند و همین خسارت‌ها، موضوعی است که اکنون کمیسیون اصل ۹۰ قصد بررسی آن را دارد.

از طرف دیگر، داده‌های ساختاری این اطمینان را تقویت می‌کند که نظام دارویی ایران در بخش مهمی از نیاز کشور متکی به داخل است. بر اساس اظهارات رسمی رئیس سازمان غذا و دارو، «امروز ۹۸ تا ۹۹ درصد داروی مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود.» این عدد، اگر در کنار سخنان پژمانفر درباره نبود بن‌بست و پیش‌بینی مسیرهای جایگزین قرار بگیرد، معنای روشن‌تری پیدا می‌کند: گلوگاه اصلی، تولید پایه و عرضه داخلی نیست، بلکه مدیریت مسیرها، تأییدیه‌ها، توزیع و پایداری زنجیره در شرایط بحران است.

همین‌جا اهمیت ورود کمیسیون اصل ۹۰ روشن می‌شود. این کمیسیون، به‌جای آن‌که فقط به گزارش‌های کلی بسنده کند، مأموریت‌های سازمان غذا و دارو، روند تأییدیه‌ها و خسارت‌های جنگی به مراکز تولید را هم‌زمان بررسی می‌کند. این یعنی تمرکز از «آیا دارو داریم یا نه» به
«چرا بعضی حلقه‌ها در بحران آسیب‌پذیر می‌شوند» منتقل شده است. در ساختار حکمرانی سلامت، این تفاوت مهمی است؛ چون حفظ آرامش بازار دارو فقط با تولید بالا ممکن نمی‌شود، بلکه به هماهنگی تأییدیه‌ها، تدارک جایگزین‌ها، ذخایر راهبردی و جبران خسارت‌ها هم نیاز دارد.

نکته قابل توجه دیگر این است که در گزارش‌های مربوط به جنگ اخیر، برخی مقام‌های سازمان غذا و دارو تصریح کرده‌اند که «هیچ نوسان جدی و کمبودی در بازار دارویی کشور مشاهده نشد.» نقی شهابی‌مجد، معاون توسعه و مدیریت منابع سازمان غذا و دارو، گفته است: «با وجود فشارهای مضاعف، هیچ‌گونه نوسان جدی و کمبودی در بازار دارویی کشور مشاهده نشد.» این جمله، در کنار گزارش‌های مربوط به تشکیل ستاد بحران و مدیریت شبانه‌روزی توزیع، به معنای آن است که نظام دارویی در مرحله اول بحران، توانسته تاب‌آوری خود را حفظ کند؛ اما همین حالا بحث بر سر حفاظت از همین تاب‌آوری و جبران خسارت‌های واردشده است.

در روایت مجلس، این موضوع یک پیام روشن دارد: دارو، مثل کالاهای عادی، قابل رها شدن در نوسان‌های جنگی نیست. اگر راه‌های واردات یا توزیع دچار محدودیت شوند، باید قبل از تبدیل‌شدن به بحران، مسیرهای جایگزین فعال شوند؛ چیزی که پژمانفر هم بر آن تأکید کرده است. این نگاه، از نظر اجرایی اهمیت زیادی دارد، چون دارو از معدود حوزه‌هایی است که هر اختلال کوچک در آن، مستقیماً با جان مردم سر و کار دارد. به همین دلیل، بررسی خسارت مراکز تولید، مأموریت‌های سازمان غذا و دارو و فرآیند صدور تأییدیه‌ها، در عمل بخشی از حفاظت از امنیت سلامت کشور است.

در نهایت، تصویر کلی این پرونده روشن است: کمیسیون اصل ۹۰ این‌بار به‌جای ورود کلی و شعاری، سراغ جزئی‌ترین حلقه‌های زنجیره دارو رفته است؛ از تولید و تأییدیه تا مسیرهای جایگزین و خسارت‌های جنگی. در کنار آن، اظهارات رئیس سازمان غذا و دارو و معاونانش نشان می‌دهد که بازار دارو در مرحله بحران، با وجود فشارها، از هم نپاشیده و فعلاً با مدیریت متمرکز سرپا نگه داشته شده است. این همان نقطه‌ای است که گزارش پژمانفر معنا پیدا می‌کند: دارو در ایران، دست‌کم در این مقطع، بن‌بست نداشته؛ اما حفظ این وضعیت، به نظارت سخت‌گیرانه و جبران خسارت‌های واردشده نیاز دارد.