از اختلال در هرمز تا کمبود در کارخانه‌ها؛ جنگ تحمیلی چگونه بازار پلاستیک آسیا را به‌هم ریخت

به گزارش آذربایجان آنلاین، بازار مواد اولیه پلاستیک در آسیا این روزها با وضعیتی روبه‌روست که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً نوسان یا اختلال مقطعی دانست. نشانه‌ها از کمبود واقعی در برخی گریدهای پلیمر و افزایش قابل توجه قیمت‌ها حکایت دارد؛ وضعیتی که ریشه آن به تحولات اخیر و فشارهایی برمی‌گردد که در پی جنگ تحمیلی، مسیرهای تأمین خوراک پتروشیمی را تحت تأثیر قرار داده و یکی از حلقه‌های کلیدی زنجیره جهانی را دچار اختلال کرده است.

بر اساس داده‌های بازار، قیمت برخی پلیمرها و رزین‌ها در آسیا تا حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که در ادبیات صنعتی، معمولاً نشانه کاهش عرضه واقعی تلقی می‌شود. «راجیو مهتا»، رئیس انجمن صنایع پلاستیک هند، در این‌باره گفته است:
«افزایش شدید قیمت مواد اولیه و اختلال در تأمین، تولیدکنندگان را تحت فشار قرار داده و برخی واحدها را ناچار به کاهش ظرفیت کرده است.»

این وضعیت فقط به هند محدود نیست. در شرق آسیا نیز نشانه‌های مشابهی دیده می‌شود. «کیم مین-سانگ»، مدیرعامل یک شرکت بسته‌بندی در کره جنوبی، تصریح کرده است:
«با افزایش قیمت پلاستیک، تقاضا برای بسته‌بندی‌های جایگزین مانند کاغذ به‌شدت بالا رفته است.»

این تغییر رفتار، بیش از آنکه یک انتخاب آگاهانه باشد، یک واکنش به محدودیت دسترسی به مواد اولیه است. چراکه در بسیاری از خطوط تولید، جایگزین‌ها هنوز توان پاسخگویی در مقیاس صنعتی را ندارند.

در سطح کلان‌تر، پیوند میان این بحران و بازار انرژی نیز به‌وضوح قابل مشاهده است. «هیثم الغیص»، دبیرکل سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، با اشاره به اهمیت ثبات عرضه انرژی گفته است:
«هرگونه اختلال در عرضه، پیامدهای گسترده‌ای در صنایع پایین‌دستی خواهد داشت.»

این جمله، به‌طور مستقیم به همان حلقه‌ای اشاره دارد که امروز دچار اختلال شده است؛ یعنی ارتباط میان خوراک‌های نفتی و تولید مواد پتروشیمی. پلاستیک، در واقع محصول نهایی یک زنجیره طولانی است که از نفت و گاز آغاز می‌شود و به صدها صنعت ختم می‌شود. هر اختلال در ابتدای این زنجیره، به‌سرعت در کل آن بازتاب پیدا می‌کند.

در همین چارچوب، «ماکسیمو تروئرو»، اقتصاددان ارشد سازمان فائو نیز با اشاره به اثرات اختلال در زنجیره‌های تأمین گفته است:
«اختلال در تأمین نهاده‌ها می‌تواند به‌سرعت به کاهش تولید و افزایش قیمت‌ها در سطح جهانی منجر شود.»

اگرچه این هشدار در حوزه غذا مطرح شده، اما منطق آن دقیقاً با آنچه امروز در بازار پلاستیک دیده می‌شود، هم‌خوانی دارد؛ یعنی انتقال سریع بحران از یک حلقه به کل زنجیره.

در سطح تولید، پیامدها ملموس‌تر شده است. گزارش‌های صنعتی نشان می‌دهد برخی کارخانه‌ها در کره جنوبی، چین و جنوب شرق آسیا، به‌دلیل محدودیت در تأمین مواد اولیه، ظرفیت تولید خود را بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش داده‌اند. یک مدیر صنعتی در سئول در این‌باره گفته است:
«در برخی خطوط، مواد اولیه به‌قدری محدود شده که ادامه تولید توجیه اقتصادی ندارد.»

این یعنی بحران از سطح بازار مواد اولیه عبور کرده و به قلب تولید صنعتی رسیده است.

در هند نیز، اثر این وضعیت در صنایع پایین‌دستی کاملاً محسوس است. افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی هزینه بسته‌بندی، باعث شده قیمت نهایی بسیاری از کالاها تحت تأثیر قرار بگیرد. این همان نقطه‌ای است که بحران صنعتی، به‌تدریج به فشار معیشتی تبدیل می‌شود.

از منظر تحلیلی، نکته کلیدی در این بحران، «نبود جایگزین سریع» است.
پتروشیمی، برخلاف بسیاری از کالاها، به زیرساخت‌های پیچیده و زمان‌بر وابسته است. تولید آن به خوراک‌های خاص، مسیرهای مشخص و شبکه‌های حمل‌ونقل پایدار نیاز دارد. وقتی این زنجیره—به‌ویژه در منطقه‌ای مانند خلیج فارس—دچار اختلال می‌شود، امکان جایگزینی فوری آن وجود ندارد.

در این میان، آنچه کمتر به آن توجه شده، نقش تعیین‌کننده ایران در این زنجیره است. داده‌های بازار نشان می‌دهد حذف یا تضعیف این گره، نه‌تنها به کاهش فشار منجر نشده، بلکه به اختلال گسترده‌تر در بازار انجامیده است. به بیان دیگر، وابستگی ساختاری صنایع جهانی به این منطقه، بیش از آن چیزی است که در روایت‌های سیاسی مطرح می‌شود.

نکته مهم دیگر، ماهیت این بحران است.
آنچه امروز در بازار پلاستیک دیده می‌شود، نتیجه یک روند طبیعی اقتصادی نیست، بلکه پیامد یک تنش تحمیلی است. همین مسئله باعث شده اثرات آن ناگهانی، گسترده و تا حد زیادی پیش‌بینی‌ناپذیر باشد.
در چنین شرایطی، کمبود پلاستیک در آسیا را باید فراتر از یک بحران صنعتی دید. این وضعیت، در واقع نشانه‌ای از شکنندگی زنجیره‌های تأمین جهانی است؛ زنجیره‌هایی که به چند گره محدود وابسته‌اند و هرگونه اختلال در آن‌ها، می‌تواند به‌سرعت به یک بحران چندبخشی تبدیل شود.

در نهایت، آنچه امروز از بازار آسیا مخابره می‌شود، یک پیام روشن دارد:
اقتصاد جهانی، همچنان به ثبات در مسیرهای انرژی و پتروشیمی خاورمیانه وابسته است—و هرگونه فشار یا جنگ تحمیلی در این منطقه، دیر یا زود، اثر خود را در صنایع و بازارهای سایر نقاط جهان نشان می‌دهد.