تاب‌آوری زیرساخت سلامت در جنگ؛ چرخه تولید تجهیزات پزشکی چگونه حفظ شد؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، تحولات اخیر در حوزه تجهیزات پزشکی را نمی‌توان صرفاً در قالب یک خبر صنعتی یا اقتصادی تحلیل کرد؛ آنچه رخ داده، در واقع آزمونی برای سنجش کارآمدی زنجیره تأمین سلامت در شرایط فشار ترکیبی جنگ و تحریم بوده است. اظهارات مهدی پیرصالحی مبنی بر آسیب دیدن ۴۴ واحد تولیدی و در عین حال تداوم تولید، نشان می‌دهد که این حوزه با یک شوک جدی مواجه شده، اما از مرحله اختلال عبور کرده و وارد فاز بازسازی فعال شده است.

وقتی یک مقام مسئول تأکید می‌کند «هیچ وقفه‌ای در تولید ایجاد نشد»، این گزاره صرفاً به معنای ادامه فعالیت کارخانه‌ها نیست، بلکه نشان‌دهنده حفظ پیوستگی کل زنجیره تأمین مواد اولیه تا توزیع است. در شرایط جنگی، معمولاً گلوگاه اصلی نه تخریب فیزیکی، بلکه اختلال در تأمین قطعات، حمل‌ونقل و منابع ارزی است. بنابراین، تداوم تولید در چنین وضعیتی به معنای مدیریت هم‌زمان چند بحران است، نه صرفاً بازسازی چند خط تولید.

عدد ۵ میلیارد دلار ارزبری در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. ترکیب ۳.۵ میلیارد دلار ارز ترجیحی و ۱.۵ میلیارد دلار ارز غیرترجیحی نشان می‌دهد که این بخش همچنان وابستگی معناداری به منابع خارجی دارد. این وابستگی، در شرایط عادی قابل مدیریت است، اما در بستر جنگ به‌ویژه با محدودیت‌های حمل‌ونقل و فشار بر مسیرهای تأمین به یک نقطه آسیب‌پذیر تبدیل می‌شود. به همین دلیل، تداوم تولید را باید نه به‌عنوان یک وضعیت عادی، بلکه به‌عنوان نتیجه مداخله فعال دولت در مدیریت ارزی و لجستیکی ارزیابی کرد.

در سطح سیاست‌گذاری، اظهارات نصرالله پژمانفر مبنی بر اینکه «هیچ بن‌بستی در تأمین دارو نداریم» و پیش‌بینی مسیرهای جایگزین، نشان‌دهنده درک همین نقطه حساس است. این موضع، بیش از آن‌که یک اطمینان‌بخشی رسانه‌ای باشد، بیانگر انتقال تمرکز از «تأمین از مسیرهای معمول» به «تأمین از مسیرهای جایگزین» است؛ تغییری که در شرایط جنگی، یک ضرورت راهبردی محسوب می‌شود.

از منظر صنعتی، آسیب به ۴۴ واحد تولیدی اگرچه عدد قابل توجهی است، اما نکته کلیدی در نحوه مواجهه با آن است. بازگشت سریع این واحدها به مدار تولید، نشان می‌دهد ساختار تولید تجهیزات پزشکی در ایران تا حدی از انعطاف و پراکندگی برخوردار است که بتواند شوک‌های موضعی را جذب کند. این ویژگی، در صنایع حساس مانند تجهیزات پزشکی که وابستگی مستقیم به سلامت عمومی دارند یک مزیت مهم محسوب می‌شود.

با این حال، این تصویر صرفاً یک روی سکه است. واقعیت دیگر، فشار فزاینده بر منابع ارزی، افزایش هزینه‌های تأمین و احتمال اختلال در صورت تداوم جنگ است. ذخایر موجود و مسیرهای جایگزین، می‌توانند در کوتاه‌مدت پاسخگو باشند، اما در افق میان‌مدت، استمرار این وضعیت بدون اصلاحات ساختاری دشوار خواهد بود. به‌ویژه اینکه بخش قابل توجهی از مواد اولیه و فناوری‌های پیشرفته همچنان وارداتی است و جایگزینی آن‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری و زمان است.

از منظر اجتماعی نیز تداوم تولید تجهیزات پزشکی، فراتر از یک شاخص اقتصادی، به‌عنوان یک عامل ثبات روانی عمل کرده است. در شرایطی که جنگ به‌طور طبیعی سطح نااطمینانی را افزایش می‌دهد، حفظ دسترسی به تجهیزات درمانی، نقش مهمی در جلوگیری از شکل‌گیری بحران ثانویه در حوزه سلامت ایفا می‌کند. این همان نقطه‌ای است که عملکرد صنعتی به‌طور مستقیم به امنیت اجتماعی گره می‌خورد.

در جمع‌بندی، آنچه در حوزه تجهیزات پزشکی رخ داده را می‌توان یک «تاب‌آوری مدیریت‌شده» توصیف کرد؛ وضعیتی که در آن، ترکیب ظرفیت داخلی، مداخله سیاستی و واکنش سریع تولیدکنندگان، مانع از تبدیل یک شوک جنگی به بحران سلامت شده است. با این حال، تداوم این وضعیت به‌طور مستقیم به دو عامل وابسته است: کاهش وابستگی ارزی و تقویت زنجیره تأمین داخلی. بدون این دو، هرچند بحران فعلی مدیریت شده، اما ریسک بازگشت آن در صورت تداوم فشارها همچنان پابرجاست.