نسخه جدید برای ناترازی انرژی؛ آیا این سامانه خاموشی‌ها را متوقف می‌کند؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، در نشست کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی از سامانه یکپارچه ملی پایش، کنترل، مدیریت و تاب‌آوری انرژی رونمایی شد؛ سامانه‌ای که حاصل بیش از یک سال فعالیت قرارگاه ویژه مدیریت انرژی و نخستین پروژه مشترک سازمان فناوری اطلاعات ایران و شرکت ملی گاز ایران به شمار می‌رود.

رضا علیزاده، رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس، با استقبال از راه‌اندازی این سامانه، آن را گامی مثبت در مسیر مدیریت هوشمند انرژی دانست و بر ضرورت تدوین برنامه‌های کوتاه‌مدت برای هماهنگی میان وزارتخانه‌های نفت، صنعت، معدن و تجارت و ارتباطات تأکید کرد.

سید جواد حسینی‌کیا، رئیس قرارگاه ویژه مدیریت انرژی، نیز با تشریح جزئیات این طرح گفت: «اجرای پایلوت سامانه از ساختمان‌های دولتی آغاز می‌شود و با استفاده از اطلاعات مبتنی بر کدپستی، امکان شناسایی مشترکان پرمصرف، تحلیل الگوی مصرف و مدیریت هوشمند انرژی فراهم خواهد شد.»

وی با اشاره به برآوردهای کارشناسی افزود: «در صورت اجرای کامل این سامانه، بین ۱۵ تا ۲۵ درصد از مصرف انرژی کشور کاهش خواهد یافت؛ ظرفیتی که می‌تواند نقش مهمی در کاهش ناترازی برق و گاز ایفا کند.»

اهمیت این ارقام زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم ناترازی انرژی امروز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصاد ایران تبدیل شده است. رشد سریع مصرف، توسعه کند ظرفیت تولید، فرسودگی بخشی از شبکه انتقال و توزیع، راندمان پایین نیروگاه‌ها و شدت بالای مصرف باعث شده کشور در تابستان با کمبود برق و در زمستان با محدودیت تأمین گاز برای صنایع و نیروگاه‌ها روبه‌رو شود.

در همین نشست، نمایندگان مجلس اعلام کردند حدود ۹ هزار مگاوات برق در کشور به دلیل اتلاف شبکه، تجهیزات فرسوده و مصرف غیربهینه هدر می‌رود؛ ظرفیتی که تقریباً معادل توان تولید چند نیروگاه بزرگ حرارتی است. کارشناسان معتقدند اگر تنها بخش مهمی از این اتلاف کنترل شود، می‌توان بدون صرف میلیاردها دلار برای احداث نیروگاه‌های جدید، بخش قابل توجهی از ناترازی موجود را جبران کرد.

بررسی‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد شدت مصرف انرژی در ایران چندین برابر میانگین جهانی است؛ به این معنا که برای تولید هر واحد ارزش افزوده اقتصادی، انرژی بسیار بیشتری نسبت به بسیاری از کشورها مصرف می‌شود. کارشناسان، قیمت پایین حامل‌های انرژی، فرسودگی تجهیزات، نبود فناوری‌های نوین، راندمان پایین ساختمان‌ها و صنایع و ضعف نظام مدیریت مصرف را از مهم‌ترین عوامل این وضعیت می‌دانند.

سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نیز درباره ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین در این حوزه گفته است: «افزایش تولید انرژی بدون مدیریت مصرف، راهکاری پایدار نیست و استفاده از فناوری‌های هوشمند می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری داشته باشد.»

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند مهم‌ترین مزیت این سامانه، تغییر شیوه حکمرانی انرژی از تصمیم‌گیری سنتی به تصمیم‌گیری مبتنی بر داده است. تاکنون بسیاری از سیاست‌ها بر پایه برآوردهای کلی اتخاذ می‌شد، اما این سامانه با تجمیع اطلاعات برق، گاز و سایر حامل‌های انرژی، امکان تحلیل دقیق رفتار مصرف‌کنندگان، شناسایی نقاط پراتلاف و ارائه سیاست‌های هدفمند را فراهم می‌کند.

با این حال، بسیاری از متخصصان تأکید می‌کنند فناوری به‌تنهایی قادر به حل بحران انرژی نیست. تجربه کشورهای توسعه‌یافته نشان داده است که سامانه‌های هوشمند زمانی موفق خواهند بود که هم‌زمان نظام تعرفه‌گذاری اصلاح شود، تجهیزات پرمصرف نوسازی شوند، استانداردهای مصرف در ساختمان‌ها و صنایع به‌طور کامل اجرا شود و مردم نیز انگیزه اقتصادی لازم برای صرفه‌جویی داشته باشند.

از نگاه کارشناسان اقتصاد انرژی، مدیریت مصرف امروز از ساخت نیروگاه‌های جدید کم‌اهمیت‌تر نیست. هزینه صرفه‌جویی هر مگاوات برق، به‌مراتب کمتر از هزینه تولید همان میزان برق از طریق احداث نیروگاه است. به همین دلیل بسیاری از کشورها طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای بر توسعه شبکه‌های هوشمند، کنتورهای دیجیتال، تحلیل داده‌های مصرف و مدیریت تقاضا انجام داده‌اند.

یکی دیگر از مزایای این سامانه، امکان برنامه‌ریزی دقیق برای بخش صنعت است. صنایع بزرگ از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی کشور هستند و هرگونه افزایش بهره‌وری در این بخش، علاوه بر کاهش هزینه تولید، رقابت‌پذیری صنایع داخلی را نیز افزایش خواهد داد. از همین رو، اعضای کمیسیون صنایع و معادن بر توسعه سریع سامانه در کارخانه‌ها، شهرک‌های صنعتی و ساختمان‌های بزرگ تأکید کرده‌اند.

کارشناسان همچنین هشدار می‌دهند که اگر تبادل اطلاعات میان دستگاه‌های مختلف به‌صورت کامل انجام نشود، اگر امنیت داده‌های مشترکان به‌درستی حفظ نشود و اگر زیرساخت‌های ارتباطی متناسب با توسعه سامانه ارتقا پیدا نکند، بخشی از ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده این طرح محقق نخواهد شد.

از منظر اقتصادی نیز کاهش ۱۵ تا ۲۵ درصدی مصرف انرژی تنها به معنای صرفه‌جویی در برق و گاز نیست. تحقق این هدف می‌تواند مصرف سوخت نیروگاه‌ها را کاهش دهد، هزینه پرداخت یارانه حامل‌های انرژی را کم کند، امکان صادرات گاز و برق را افزایش دهد، فشار بر شبکه توزیع را کاهش دهد و در نهایت به کاهش خاموشی‌ها و افزایش پایداری شبکه انرژی کشور کمک کند.

در نهایت، سامانه یکپارچه ملی مدیریت انرژی را باید آغاز یک تحول مهم در حکمرانی انرژی کشور دانست، نه پایان مسیر. اگر این سامانه از مرحله رونمایی و اجرای آزمایشی عبور کرده و به‌صورت عملیاتی در سراسر کشور پیاده‌سازی شود، می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای کاهش ناترازی انرژی باشد. اما تحقق وعده کاهش ۱۵ تا ۲۵ درصدی مصرف، تنها در گرو یک نرم‌افزار نیست؛ این هدف زمانی محقق خواهد شد که فناوری، اصلاح ساختارها، هماهنگی دستگاه‌های اجرایی، نوسازی زیرساخت‌ها و مشارکت مردم در مدیریت مصرف، هم‌زمان و در کنار یکدیگر قرار گیرند. تنها در چنین شرایطی می‌توان انتظار داشت که مدیریت هوشمند انرژی از یک پروژه فناورانه، به راهکاری پایدار برای حل یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی کشور تبدیل شود.