هشدار تازه غرب درباره هرمز؛ آبراهی که هنوز نبض اقتصاد جهان را در اختیار دارد

به گزارش آذربایجان آنلاین، مرکز اطلاعات دریایی مشترک (JMIC) و سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) در تازه‌ترین ارزیابی امنیتی خود اعلام کرده‌اند که سطح تهدید در تنگه هرمز همچنان بالا باقی مانده و تمامی شناورهای تجاری، نفتکش‌ها و کشتی‌های عبوری باید تدابیر حفاظتی و امنیتی خود را با دقت بیشتری اجرا کنند. این نهادها از کشتی‌ها خواسته‌اند ارتباطات رادیویی خود را به‌صورت مستمر حفظ کرده، مسیرهای تردد را به‌طور شفاف اعلام کنند و برای مواجهه با هرگونه شرایط اضطراری آمادگی کامل داشته باشند.

اگرچه انتشار چنین هشدارهایی در سال‌های گذشته نیز سابقه داشته است، اما اهمیت هشدار اخیر در شرایط سیاسی و امنیتی کنونی منطقه نهفته است. خلیج فارس و تنگه هرمز طی ماه‌های گذشته به یکی از کانون‌های اصلی تحولات ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده‌اند؛ منطقه‌ای که نه تنها در مرکز رقابت‌های امنیتی قرار دارد، بلکه آینده بخش مهمی از اقتصاد جهانی نیز به ثبات آن وابسته است.

تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی صرفاً یک مسیر دریایی نیست. این آبراه مهم‌ترین گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود. برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد روزانه نزدیک به یک‌پنجم نفت مصرفی جهان و بخش قابل توجهی از صادرات گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور می‌کند. به همین دلیل هرگونه تنش، هشدار امنیتی یا حتی گمانه‌زنی درباره احتمال اختلال در این منطقه، بلافاصله در بازارهای انرژی و بورس‌های بین‌المللی بازتاب پیدا می‌کند.

واقعیت این است که نگرانی اصلی کشورهای غربی نیز دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود. آنچه لندن، واشنگتن و دیگر قدرت‌های اقتصادی را نگران می‌کند، صرفاً امنیت چند کشتی یا چند مسیر کشتیرانی نیست؛ بلکه وابستگی ساختاری اقتصاد جهانی به منطقه‌ای است که ایران در قلب آن قرار دارد. در سال‌های اخیر تلاش‌های گسترده‌ای برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز صورت گرفته است. کشورهای عربی حوزه خلیج فارس میلیاردها دلار برای توسعه خطوط لوله جایگزین هزینه کرده‌اند و پروژه‌های مختلفی برای انتقال نفت و گاز بدون عبور از هرمز تعریف شده است، اما هیچ‌یک از این طرح‌ها نتوانسته‌اند جایگاه راهبردی این آبراه را به طور جدی کاهش دهند.

همین مسئله باعث شده هرمز همچنان یکی از مؤثرترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان باقی بماند. بسیاری از کارشناسان روابط بین‌الملل معتقدند کمتر نقطه‌ای در جهان وجود دارد که بتواند به اندازه این تنگه کوچک، بر تصمیمات سیاسی قدرت‌های بزرگ اثر بگذارد. در واقع هرگونه تغییر در وضعیت امنیتی هرمز، مستقیماً بر محاسبات واشنگتن، بروکسل، پکن، مسکو و حتی بازارهای آسیایی تأثیر می‌گذارد.

در این میان نکته‌ای که معمولاً در روایت رسانه‌های غربی کمتر دیده می‌شود، نقش ایران در حفظ ثبات این منطقه طی دهه‌های گذشته است. با وجود جنگ‌ها، بحران‌های منطقه‌ای، تحریم‌های گسترده و حضور انبوه نیروهای خارجی در خلیج فارس، جریان اصلی تجارت دریایی در هرمز هیچ‌گاه به شکل پایدار متوقف نشده است. این موضوع نشان می‌دهد امنیت این آبراه بیش از هر چیز به ثبات منطقه و همکاری کشورهای ساحلی آن وابسته است.

جمهوری اسلامی ایران نیز همواره بر همین موضوع تأکید کرده است. موضع رسمی تهران طی سال‌های گذشته بر این اصل استوار بوده که امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و حضور بازیگران فرامنطقه‌ای نه تنها تضمین‌کننده امنیت نیست، بلکه در بسیاری موارد خود به عاملی برای افزایش تنش تبدیل شده است. تجربه سال‌های اخیر نیز نشان داده هر زمان سطح حضور و مداخلات نظامی خارجی افزایش یافته، نگرانی‌های امنیتی در منطقه نیز تشدید شده است.

هشدار اخیر بریتانیا را همچنین باید در چارچوب تحولات دیپلماتیک جاری میان ایران و آمریکا نیز ارزیابی کرد. تنگه هرمز در ماه‌های اخیر به یکی از موضوعات مهم مذاکرات و رایزنی‌های غیرمستقیم تبدیل شده است. بسیاری از گزارش‌ها نشان می‌دهد مسئله امنیت کشتیرانی، عبور نفتکش‌ها و تضمین جریان آزاد تجارت انرژی، بخشی از گفت‌وگوهای سیاسی میان طرف‌های مختلف بوده است.
این موضوع به خوبی نشان می‌دهد که حتی قدرت‌های غربی نیز به نقش کلیدی ایران در حفظ ثبات این مسیر راهبردی واقف هستند.

از سوی دیگر، تأثیر اقتصادی چنین هشدارهایی نیز قابل توجه است. هر بار که سطح هشدارهای امنیتی در منطقه افزایش پیدا می‌کند، هزینه بیمه نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری نیز رشد می‌کند. افزایش هزینه بیمه به معنای افزایش هزینه حمل‌ونقل است و این هزینه در نهایت به مصرف‌کنندگان در سراسر جهان منتقل می‌شود. به همین دلیل حتی بدون وقوع یک درگیری مستقیم نیز فضای نااطمینانی در هرمز می‌تواند میلیاردها دلار هزینه اضافی به اقتصاد جهانی تحمیل کند.

به همین علت است که شرکت‌های بزرگ انرژی، مؤسسات بیمه، بانک‌های بین‌المللی و غول‌های حمل‌ونقل دریایی با حساسیت ویژه‌ای تحولات این منطقه را دنبال می‌کنند. برای آنها هرمز صرفاً یک نقطه روی نقشه نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده در محاسبات اقتصادی و تجاری جهان محسوب می‌شود.

آنچه امروز از هشدار تازه بریتانیا می‌توان برداشت کرد، بیش از آنکه نشانه وقوع یک بحران قریب‌الوقوع باشد، یادآور یک واقعیت مهم است؛ اینکه جهان همچنان به ثبات خلیج فارس و تنگه هرمز وابسته است و هیچ قدرتی نمی‌تواند نقش ایران را در این معادله نادیده بگیرد. در شرایطی که بسیاری از مسیرهای جایگزین هنوز ظرفیت لازم را ندارند و اقتصاد جهانی همچنان به انرژی منطقه نیازمند است، اهمیت ژئوپلیتیکی هرمز نه تنها کاهش نیافته، بلکه نسبت به سال‌های گذشته نیز افزایش پیدا کرده است.

به همین دلیل، هشدارهای اخیر را باید بیش از آنکه یک مسئله امنیتی صرف دانست، بازتاب جایگاه راهبردی منطقه‌ای ارزیابی کرد که همچنان یکی از مهم‌ترین گره‌های اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و معادلات قدرت در قرن بیست‌ویکم به شمار می‌رود؛ منطقه‌ای که ایران در مرکز آن قرار دارد و هر تحول در آن می‌تواند فراتر از خاورمیانه، بر معادلات جهانی اثر بگذارد.