احیای راه‌آهن حجاز؛ طرح بلندپروازانه ترکیه با سه چالش بزرگ

به گزارش آذربایجان‌ آنلاین، مفهوم «اتصال‌پذیری» در سال‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی مباحث اقتصادی و سیاسی ترکیه تبدیل شده است. تحلیلگران این کشور معتقدند آنکارا می‌تواند با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود و توسعه کریدورهای حمل‌ونقل، بخشی از مشکلات اقتصادی‌اش را کاهش دهد. در همین چارچوب، احیای خط تاریخی راه‌آهن حجاز به‌عنوان یکی از اهداف راهبردی ترکیه مطرح شده است.
ترکیه و عربستان سعودی در ۹ ژوئن سال جاری میلادی یادداشت تفاهمی امضا کردند که از دید تحلیلگران اقتصادی آنکارا، می‌تواند بر معادلات تجاری منطقه تأثیر بگذارد. با این حال، تحقق این هدف به پیشرفت توافق‌های مشابه میان ترکیه، سوریه و اردن و شکل‌گیری اراده سیاسی مشترک برای اجرای پروژه‌های اتصال منطقه‌ای وابسته است.
بر اساس طرح پیشنهادی، مسیر راه‌آهن حجاز از ترکیه و سوریه عبور کرده و پس از رسیدن به اردن، به عربستان سعودی متصل می‌شود. مقام‌های ترکیه این پروژه را ابتکاری راهبردی می‌دانند که می‌تواند توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک، ادغام اقتصادی و امنیت منطقه‌ای را تقویت کند.
اتصال ریلی با عربستان برای سوریه نیز اهمیت اقتصادی دارد. ریاض در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی سوریه را افزایش داده و فعال شدن خطوط ریلی می‌تواند انتقال محصولات کشاورزی را سریع‌تر، ارزان‌تر و ایمن‌تر کند. همچنین طرح‌هایی مانند پروژه «سیلک‌لینک» برای انتقال کابل‌های اینترنت از مسیر سوریه، نشان‌دهنده تلاش برای تبدیل این کشور به بخشی از شبکه‌های ارتباطی منطقه است.
خوش‌بینی آنکارا به پروژه
رسانه‌ها و اندیشکده‌های نزدیک به حزب عدالت و توسعه، نگاه مثبتی به احیای راه‌آهن حجاز دارند. آنان معتقدند این پروژه می‌تواند روابط ترکیه و عربستان را از سطح تجارت و سرمایه‌گذاری فراتر برده و همکاری‌های دو کشور در حوزه‌های امنیت، انرژی، دفاع و زیرساخت را تقویت کند.
از دید این تحلیلگران، اتصال زمینی عربستان به بازارهای ترکیه و اروپا می‌تواند به ایجاد مسیر جایگزین برای انتقال کالا و افزایش تاب‌آوری زنجیره‌های تأمین منجر شود. هرچند این مسیر وابستگی به تنگه‌هایی مانند هرمز و باب‌المندب را به‌طور کامل از بین نمی‌برد، می‌تواند بخشی از فشارهای ناشی از بحران‌های منطقه‌ای را کاهش دهد.
روزنامه «صباح» ترکیه نیز راه‌آهن حجاز را فراتر از احیای یک مسیر تاریخی ارزیابی کرده و آن را طرحی برای حمایت از ثبات سوریه، تقویت امنیت منطقه‌ای، تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تأمین و پشتیبانی از اهداف اقتصادی عربستان در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ دانسته است.
سه چالش اصلی
با وجود این خوش‌بینی‌ها، کارشناسان تأکید می‌کنند که میان یک «کریدور بالقوه» و یک مسیر ریلی آماده و عملیاتی تفاوت زیادی وجود دارد. در حال حاضر، شبکه‌های ریلی ترکیه، سوریه، اردن و عربستان از نظر زیرساخت، عرض ریل، استانداردهای فنی، گمرک، امنیت، تعرفه و ظرفیت حمل‌ونقل یکپارچه نیستند.
مهم‌ترین چالش‌های این پروژه عبارت‌اند از:
۱. تأمین مالی:
هنوز مشخص نیست هزینه بازسازی و احداث بخش‌های آسیب‌دیده این کریدور چندکشوری را کدام کشورها یا نهادهای مالی تأمین خواهند کرد.
۲. وضعیت سوریه:
بخش مهمی از مسیر از خاک سوریه عبور می‌کند؛ کشوری که همچنان با مسائل مربوط به تثبیت دولت، امنیت، بازسازی زیرساخت‌ها و کنترل کامل سرزمینی مواجه است.
۳. حکمرانی و مدیریت کریدور:
سازوکار مشترکی برای مدیریت این مسیر، هماهنگی گمرکی، تعیین تعرفه‌ها، استانداردهای حمل‌ونقل، بیمه بار و تضمین امنیت خط مشخص نشده است. همچنین روشن نیست در صورت بروز بحران سیاسی یا امنیتی در یکی از کشورهای مسیر، فعالیت کل کریدور چگونه ادامه خواهد یافت.
برخی نهادهای آمریکایی نیز این طرح را از نظر ژئوپلیتیکی بررسی کرده‌اند. گروهی اتصال ریلی عربستان، سوریه، اردن و ترکیه را رقیبی بالقوه برای کریدور اقتصادی هند، خاورمیانه و اروپا موسوم به «آی‌مِک» می‌دانند؛ مسیری که هند، امارات، عربستان سعودی، اردن، اتحادیه اروپا و اسرائیل درباره آن رایزنی کرده‌اند.