ایران از عراق جلو زد؛ اما آیا نفت بیشتر، پول بیشتری هم وارد اقتصاد می‌کند؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، تازه‌ترین آمار مؤسسه انرژی بریتانیا نشان می‌دهد تولید نفت خام و میعانات گازی ایران در سال ۲۰۲۵ با رشد ۲.۷ درصدی به حدود چهار میلیون و ۴۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است. بر اساس این گزارش، ایران با عبور از عراق که روزانه چهار میلیون و ۲۸۰ هزار بشکه تولید می‌کند، بار دیگر در جایگاه دومین تولیدکننده بزرگ نفت خلیج فارس قرار گرفته است. امارات با سه میلیون و ۵۱۰ هزار بشکه و کویت با دو میلیون و ۴۷۰ هزار بشکه در رتبه‌های بعدی قرار دارند و عربستان سعودی همچنان با حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز، فاصله قابل توجهی با سایر تولیدکنندگان منطقه حفظ کرده است.

این آمار از یک سو نشان می‌دهد ظرفیت تولید ایران پس از سال‌های سخت تحریم دوباره روندی صعودی پیدا کرده، اما از سوی دیگر تصویر کامل صنعت نفت را نشان نمی‌دهد. واقعیت آن است که در بازار جهانی انرژی، میزان تولید تنها یکی از شاخص‌های قدرت است و شاخص مهم‌تر، توانایی تبدیل این تولید به صادرات، درآمد ارزی و سرمایه‌گذاری داخلی است.

محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، پیش‌تر با اشاره به برنامه‌های توسعه صنعت نفت گفته بود: «افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز از اولویت‌های اصلی وزارت نفت است و همزمان برای تثبیت بازارهای صادراتی نیز برنامه‌ریزی شده است.»

در سوی دیگر، جعفر قادری، عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس نیز تأکید کرده است: «درآمدهای نفتی زمانی می‌تواند به رشد اقتصادی منجر شود که در خدمت سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌های تولیدی قرار گیرد، نه صرف هزینه‌های جاری.»

تولید بیشتر؛ اما صادرات همچنان با محدودیت

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند مهم‌ترین مانع تبدیل افزایش تولید به رشد اقتصادی، محدودیت‌های صادراتی ناشی از تحریم‌هاست. هرچند ایران موفق شده ظرفیت استخراج خود را افزایش دهد، اما همچنان با محدودیت در فروش آزاد نفت، انتقال درآمدهای ارزی، بیمه نفتکش‌ها، دسترسی به ناوگان حمل‌ونقل بین‌المللی و همکاری بانک‌های خارجی روبه‌رو است.

در چنین شرایطی، بخشی از نفت ایران با تخفیف نسبت به قیمت‌های جهانی به مشتریان آسیایی فروخته می‌شود و همین مسئله باعث می‌شود درآمد واقعی کشور از هر بشکه نفت کمتر از رقبای منطقه‌ای باشد. بنابراین افزایش تولید الزاماً به معنای افزایش متناسب درآمدهای ارزی نیست.

رقابت تازه برای تصاحب بازار آسیا

تحلیلگران معتقدند رقابت اصلی امروز میان تولیدکنندگان بزرگ نفت، دیگر رقابت بر سر میزان استخراج نیست؛ بلکه رقابت بر سر حفظ مشتریان و سهم بازار است. عربستان، امارات، عراق و حتی روسیه تلاش می‌کنند سهم بیشتری از بازارهای آسیایی، به‌ویژه چین و هند، را در اختیار بگیرند؛ بازارهایی که مهم‌ترین مقصد صادرات نفت ایران نیز محسوب می‌شوند.

در چنین فضایی، هر افزایش تولید از سوی ایران، بدون گسترش بازارهای صادراتی، می‌تواند رقابت را دشوارتر کند. اگر مشتری جدیدی ایجاد نشود، تولید بیشتر تنها به معنای افزایش ذخایر یا عرضه نفت با تخفیف خواهد بود.

نفت بیشتر، اما اقتصاد هنوز وابسته

یکی از مهم‌ترین نکات این گزارش، وابستگی همچنان بالای اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی است. هرچند طی سال‌های اخیر بارها بر کاهش وابستگی بودجه به نفت تأکید شده، اما درآمدهای حاصل از صادرات نفت همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای در تأمین منابع مالی دولت دارند.

این وابستگی باعث می‌شود هرگونه کاهش قیمت جهانی نفت، افت صادرات یا تشدید تحریم‌ها، مستقیماً بر بودجه، نرخ ارز، تورم و حتی رشد اقتصادی کشور اثر بگذارد. به همین دلیل، بسیاری از اقتصاددانان معتقدند افزایش تولید نفت، بدون اصلاح ساختار بودجه، نمی‌تواند امنیت اقتصادی بلندمدت ایجاد کند.

افت طبیعی میادین؛ چالش کمتر دیده‌شده

موضوع دیگری که کمتر مورد توجه افکار عمومی قرار می‌گیرد، افت طبیعی تولید میادین نفتی است. بسیاری از میادین قدیمی ایران سالانه بخشی از ظرفیت خود را از دست می‌دهند و حفظ سطح فعلی تولید نیز نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر، فناوری‌های نوین و اجرای طرح‌های ازدیاد برداشت است.اگر سرمایه‌گذاری کافی در این بخش انجام نشود، حتی حفظ تولید چهار و نیم میلیون بشکه‌ای نیز در سال‌های آینده با دشواری روبه‌رو خواهد شد. به همین دلیل، کارشناسان تأکید می‌کنند افزایش تولید فعلی باید با توسعه میادین مشترک، جذب فناوری و نوسازی تجهیزات همراه باشد تا استمرار پیدا کند.

آینده بازار نفت در حال تغییر است

همزمان با این تحولات، بازار جهانی نفت نیز در حال ورود به دوره‌ای جدید است. توسعه خودروهای برقی، گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری مصرف سوخت و سیاست‌های کاهش انتشار کربن، موجب شده بسیاری از مؤسسات بین‌المللی از کاهش تدریجی رشد تقاضای نفت در سال‌های آینده سخن بگویند.

این روند بدان معناست که فرصت کشورهای نفت‌خیز برای تبدیل منابع هیدروکربوری به سرمایه‌های مولد، محدودتر از گذشته شده است. اگر درآمدهای نفتی امروز صرف توسعه زیرساخت، فناوری، صنایع پایین‌دستی و تولید نشود، ممکن است در آینده ارزش اقتصادی این منابع کاهش یابد.

از فروش نفت خام تا خلق ارزش افزوده

یکی دیگر از چالش‌های اقتصاد ایران، سهم پایین صنایع پایین‌دستی از درآمدهای نفتی است. بسیاری از کارشناسان معتقدند صادرات نفت خام کمترین میزان ارزش افزوده را ایجاد می‌کند و سود واقعی زمانی حاصل می‌شود که نفت به فرآورده‌های پالایشی، محصولات پتروشیمی و صنایع شیمیایی تبدیل شود.

کشورهایی مانند عربستان و امارات نیز در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در همین بخش انجام داده‌اند تا وابستگی خود به صادرات نفت خام را کاهش دهند. ایران نیز در صورت تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند از هر بشکه نفت، درآمدی بسیار بیشتر از فروش مستقیم نفت خام به دست آورد.

بازگشت ایران به جایگاه دومین تولیدکننده نفت خلیج فارس، بدون تردید یک موفقیت فنی و عملیاتی برای صنعت نفت کشور محسوب می‌شود؛ اما این موفقیت زمانی به دستاورد اقتصادی واقعی تبدیل خواهد شد که افزایش تولید با توسعه بازارهای صادراتی، کاهش هزینه‌های ناشی از تحریم، جذب سرمایه، گسترش صنایع پایین‌دستی و اصلاح ساختار اقتصاد نفتی همراه شود.

در غیر این صورت، رشد تولید بیش از آنکه به افزایش رفاه عمومی منجر شود، تنها یک رکورد آماری خواهد بود. آینده صنعت نفت ایران دیگر صرفاً به تعداد بشکه‌های تولیدشده وابسته نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که هر بشکه نفت چگونه، به چه قیمتی، در کدام بازار و با چه میزان ارزش افزوده به ثروت ملی تبدیل شود. همین تفاوت است که میان «کشور تولیدکننده نفت» و «اقتصاد نفتی موفق» فاصله ایجاد می‌کند.