۳۷ تالاب ایران در خطر؛ برنامه جامع حفاظت تدوین شد

به گزارش آذربایجان آنلاین، آرزو اشرفی‌زاده، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، اظهار داشت: «برای ۳۷ تالاب در معرض خطر فوری، برنامه جامع زیست‌بومی با ۸ محور اصلی شامل مدیریت منابع آب، حفاظت از تنوع زیستی، کاهش آلودگی، احیای اکوسیستم، نظارت و پایش، آموزش و مشارکت جوامع محلی، توسعه پایدار و هماهنگی بین‌سازمانی تدوین شده است.» وی افزود: این برنامه‌ها با هدف اجرای تعهدات ایران در چارچوب کنوانسیون رامسر طراحی شده‌اند تا از تخریب بیشتر تالاب‌ها جلوگیری شود.

کنوانسیون رامسر، که در سال ۱۳۴۹ در شهر رامسر ایران به امضا رسید، قدیمی‌ترین معاهده بین‌المللی برای حفاظت از تالاب‌هاست و ایران با ثبت ۲۵ تالاب در فهرست رامسر، از جمله تالاب‌های انزلی، شادگان و گاوخونی، نقش مهمی در این معاهده دارد. با این حال، ۶ سایت تالابی ایران، شامل انزلی، هامون، شادگان، نیریز و کمیجان، شورگل، یادگارلو و درگه سنگی، و انتهای جنوبی هامون پوزک، به دلیل تغییرات اکولوژیکی در فهرست مونترو (تالاب‌های در معرض خطر) قرار دارند. تالاب گاوخونی نیز در آستانه ورود به این فهرست است، زیرا خشکسالی و نبود حق‌آبه از سال ۱۳۷۸ حیات آن را تهدید کرده و خطر تبدیل شدن به کانون ریزگردهای سمی را افزایش داده است.

اشرفی‌زاده با اشاره به اقدامات عملی برای احیای تالاب‌ها، گفت: «تالاب شیمبار در خوزستان با احداث سازه‌های تاخیری، که جریان آب را کنترل و رسوب‌گذاری را کاهش می‌دهند، در مسیر احیا قرار گرفته است.» این تالاب، که زیستگاه گونه‌های نادر گیاهی و جانوری است، از کاهش آب ورودی و فعالیت‌های کشاورزی غیرپایدار آسیب دیده بود. اقدامات مشابهی برای سایر تالاب‌ها، مانند تخصیص حق‌آبه و جلوگیری از توسعه کشاورزی در حاشیه تالاب‌ها، در حال اجراست. برای مثال، تالاب هورالعظیم با مدیریت خروجی آب از سال ۱۴۰۳ به تالابی زنده تبدیل شده و معیشت جوامع محلی را بهبود بخشیده است.

وی همچنین از حضور فعال ایران در اجلاس آتی کنوانسیون رامسر در زیمباوه (COP15) در سال ۲۰۲۵ خبر داد و افزود: «ایران با ارائه گزارش پیشرفت برنامه‌های حفاظتی و پیشنهاد راهکارهایی برای مدیریت تالاب‌های فرامرزی، مانند هامون، نقش کلیدی ایفا خواهد کرد.» این اجلاس فرصتی برای جلب حمایت بین‌المللی و تبادل تجربیات در حفاظت از تالاب‌هاست، به‌ویژه برای تالاب‌هایی که به دلیل تغییرات اقلیمی، پساب‌های صنعتی و کشاورزی، و برداشت بی‌رویه آب در معرض نابودی قرار دارند.

ایران با حدود ۲۵۰ تالاب به مساحت ۲.۵ میلیون هکتار، از جمله ۸۴ تالاب با ارزش بین‌المللی، یکی از کشورهای غنی از نظر تنوع تالابی است. با این حال، گزارش اتاق ایران نشان می‌دهد که ۷۰ درصد تالاب‌های کشور خشک شده یا در معرض تهدیدات جدی قرار دارند. عواملی مانند کاهش آب ورودی، نادیده گرفتن حق‌آبه‌های زیست‌محیطی، طرح‌های عمرانی نظیر راه‌سازی و تأسیسات نفتی، و تخلیه پساب‌های صنعتی و کشاورزی، اصلی‌ترین تهدیدات هستند. خشک شدن تالاب‌هایی مانند پریشان در فارس، که در سال ۱۴۰۴ دچار آتش‌سوزی گسترده شد، و هامون در سیستان، که ۷,۰۰۰ شغل را از بین برد، نمونه‌هایی از این بحران هستند.

برای مقابله با این چالش‌ها، سازمان حفاظت محیط زیست برنامه‌هایی مانند تدوین مدیریت جامع برای ۳۴ تالاب، ایجاد ۱۰۰ مرکز پایش و پاسگاه محیط‌بانی، و حفاظت قرق در ۲۸۱,۰۰۰ هکتار از اراضی تالابی را اجرا کرده است. همچنین، ثبت ۸ تالاب دیگر در کنوانسیون رامسر در دست پیگیری است. کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که مشارکت جوامع محلی، تخصیص بودجه پایدار، و همکاری با کشورهای همسایه برای مدیریت تالاب‌های فرامرزی، مانند هامون، می‌تواند به احیای این اکوسیستم‌های حیاتی کمک کند.

شهروندان می‌توانند تخلفات زیست‌محیطی، مانند تخلیه پساب یا ساخت‌وساز غیرمجاز در تالاب‌ها، را به شماره ۱۵۴۰ سازمان حفاظت محیط زیست گزارش کنند.