اینستاگرام خالی ماند؛ چرا میلیون‌ها کاربر ایرانی هنوز برنگشته‌اند؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، با وجود بازگشت دسترسی به اینترنت بین‌الملل، ترافیک اینترنت کشور همچنان به سطح پیش از محدودیت‌ها نرسیده است. داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد رفتار کاربران در پلتفرم‌های مختلف یکسان نبوده است؛ به‌طوری که شبکه اجتماعی ایکس تنها افت محدودی را تجربه کرده اما اینستاگرام با کاهش بسیار شدیدتری روبه‌رو شده است.

این تفاوت از چند زاویه قابل بررسی است. نخست آنکه اینستاگرام برخلاف بسیاری از شبکه‌های اجتماعی دیگر، یک بستر کاملاً مبتنی بر تصویر و ویدئو است و مصرف آن به حجم بالاتری از اینترنت نیاز دارد. در دوره‌های اختلال یا محدودیت، چنین پلتفرم‌هایی معمولاً بیش از سایر سرویس‌ها آسیب می‌بینند و بازگشت کاربران به آن‌ها نیز زمان بیشتری می‌برد.

اما مسئله مهم‌تر، تغییر عادت کاربران است. تجربه جهانی نشان داده هرگاه دسترسی به یک سرویس برای مدت طولانی مختل شود، بخشی از کاربران به مرور زمان الگوهای جدیدی برای مصرف محتوا پیدا می‌کنند. در این شرایط حتی پس از بازگشت دسترسی نیز همه کاربران به وضعیت قبلی بازنمی‌گردند.

مارک زاکربرگ، مدیرعامل متا، پیش‌تر درباره رفتار کاربران در شبکه‌های اجتماعی گفته بود: «عادت‌های دیجیتال کاربران به سرعت شکل می‌گیرد، اما بازگرداندن آن‌ها پس از یک وقفه طولانی بسیار دشوارتر است.» این موضوع می‌تواند بخشی از افت فعلی اینستاگرام در ایران را توضیح دهد.

نکته مهم دیگر، نقش اقتصادی اینستاگرام در ایران است. طی سال‌های اخیر این شبکه اجتماعی به یکی از مهم‌ترین بسترهای فعالیت کسب‌وکارهای خرد و خانگی تبدیل شده است. فروشگاه‌های آنلاین، تولیدکنندگان محتوا، فعالان حوزه آموزش، خدمات و تبلیغات بخش قابل توجهی از درآمد خود را از طریق اینستاگرام کسب می‌کنند. به همین دلیل کاهش فعالیت کاربران صرفاً یک مسئله رسانه‌ای نیست و مستقیماً بر گردش مالی بخشی از اقتصاد دیجیتال کشور اثر می‌گذارد.

ساتیا نادلا، مدیرعامل مایکروسافت، در یکی از سخنرانی‌های خود تأکید کرده بود: «اقتصاد دیجیتال امروز دیگر بخشی جدا از اقتصاد نیست؛ خود اقتصاد است.» این نگاه نشان می‌دهد هر تغییر جدی در رفتار کاربران اینترنتی می‌تواند پیامدهای اقتصادی واقعی ایجاد کند.

برآوردهای مختلف در سال‌های اخیر نشان داده‌اند که میلیون‌ها ایرانی به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از طریق بسترهای آنلاین کسب درآمد می‌کنند. در چنین شرایطی کاهش ترافیک و افت بازگشت کاربران به بزرگ‌ترین شبکه اجتماعی تصویری جهان می‌تواند بر فروش، تبلیغات و میزان دیده‌شدن کسب‌وکارها اثرگذار باشد.

از منظر رسانه‌ای نیز این تحول اهمیت دارد. اینستاگرام در سال‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین کانال‌های اطلاع‌رسانی، سرگرمی و تولید محتوا در ایران تبدیل شده بود. اکنون به نظر می‌رسد بخشی از مخاطبان به سمت بسترهای دیگر مهاجرت کرده‌اند یا زمان مصرف رسانه‌ای خود را میان چند پلتفرم تقسیم می‌کنند.

برخی کارشناسان فناوری معتقدند افت محدود کاربران ایکس در مقایسه با اینستاگرام نیز حامل پیام مهمی است. شبکه‌های متن‌محور و خبری معمولاً در شرایط بحرانی یا دوره‌های محدودیت اینترنت انعطاف بیشتری دارند و وابستگی کمتری به پهنای باند بالا دارند. به همین دلیل توانسته‌اند بخش بیشتری از کاربران خود را حفظ کنند.

موضوع دیگری که نباید از آن غافل شد، مسئله اعتماد کاربران است. در بسیاری از کشورهای جهان تجربه شده که اختلال‌های طولانی‌مدت در دسترسی به خدمات آنلاین می‌تواند بخشی از اعتماد کاربران را کاهش دهد. در چنین شرایطی افراد تلاش می‌کنند وابستگی خود را به یک بستر خاص کمتر کنند و از گزینه‌های جایگزین استفاده کنند.

از منظر اقتصادی، ادامه این روند می‌تواند بازار تبلیغات دیجیتال را نیز تحت تأثیر قرار دهد. اینستاگرام در سال‌های اخیر سهم بزرگی از تبلیغات آنلاین را در اختیار داشت و کاهش کاربران فعال می‌تواند معادلات این بازار را تغییر دهد. برندها، فروشگاه‌ها و تولیدکنندگان محتوا ناچار خواهند شد استراتژی‌های جدیدی برای دسترسی به مخاطبان خود طراحی کنند.

با این حال هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت که این افت دائمی خواهد بود.

تجربه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد بازگشت کامل کاربران پس از اختلال‌های گسترده ممکن است ماه‌ها زمان ببرد. بخشی از کاربران به تدریج بازمی‌گردند و بخشی دیگر برای همیشه رفتار دیجیتال خود را تغییر می‌دهند.

در نهایت، آمار منتشرشده درباره بازنگشتن حدود ۶۸ درصد کاربران ایرانی به اینستاگرام را باید فراتر از یک عدد ساده دید. این آمار می‌تواند نشانه آغاز تغییری مهم در نقشه مصرف شبکه‌های اجتماعی در ایران باشد؛ تغییری که اگر ادامه پیدا کند، نه تنها بر فضای مجازی، بلکه بر اقتصاد دیجیتال، بازار تبلیغات، کسب‌وکارهای آنلاین و سبک زندگی دیجیتال میلیون‌ها ایرانی نیز اثر خواهد گذاشت. پرسش اصلی اکنون این است که آیا کاربران در ماه‌های آینده به اینستاگرام بازخواهند گشت یا ایران در آستانه شکل‌گیری یک الگوی جدید مصرف شبکه‌های اجتماعی قرار گرفته است.