از لالایی مادر تا نیمکت مدرسه؛ چرا زبان ترکی هنوز جایی در کلاس درس ندارد؟

در میان زبان‌های ریشه‌دار و زنده این سرزمین، زبان ترکی جایگاهی عمیق و ماندگار دارد. زبانی که قرن‌ها حامل فرهنگ، ادبیات، موسیقی، روایت‌های مردمی و شیوه‌های زیست نسل‌های پی‌درپی بوده است. ترکی فقط زبان گفت‌وگو نیست؛ زبان لالایی‌ها، قصه‌ها، حکمت‌ها و خاطراتی است که در جان مردم جریان دارد و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. این زبان، بخشی از هویت فرهنگی میلیون‌ها انسان است؛ هویتی که نه می‌توان آن را نادیده گرفت و نه می‌توان جایگزینی برای آن یافت.

با این حال، یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که در روز جهانی زبان مادری بیش از هر زمان دیگر خود را نشان می‌دهد، مسئله آموزش و انتقال نظام‌مند این زبان به نسل‌های جدید است. مدرسه، مهم‌ترین نهاد رسمی یادگیری، نقشی تعیین‌کننده در حفظ یا تضعیف زبان‌ها دارد. کودکی که با زبانی متفاوت از زبان آموزش رسمی وارد کلاس درس می‌شود، ناخواسته میان دو جهان زبانی قرار می‌گیرد؛ جهان عاطفی خانه و جهان رسمی مدرسه. اگر این فاصله پر نشود، بخشی از تجربه زبانی و هویتی او نادیده گرفته می‌شود.

آموزش زبان مادری، به‌ویژه زبان ترکی برای میلیون‌ها گویشور آن، صرفاً یک مطالبه فرهنگی نیست؛ ضرورتی آموزشی و تربیتی است. تجربه‌های علمی و پژوهش‌های آموزشی نشان داده‌اند کودکانی که امکان یادگیری زبان مادری خود را در نظام آموزشی دارند، از اعتماد به نفس بیشتر، درک عمیق‌تر مفاهیم و توانایی بالاتر در یادگیری سایر زبان‌ها برخوردارند. زبان مادری نه مانعی برای آموزش رسمی است و نه رقیب آن؛ بلکه پایه‌ای است که فرآیند یادگیری را طبیعی‌تر، عمیق‌تر و مؤثرتر می‌کند.

فراتر از کارکرد آموزشی، تدریس زبان ترکی در مدارس به معنای به‌رسمیت شناختن تنوع فرهنگی و احترام به تجربه زیسته شهروندان است. جامعه‌ای که زبان‌های خود را می‌شنود و آموزش می‌دهد، در حقیقت به حافظه جمعی خود احترام می‌گذارد. بی‌توجهی به زبان‌ها، به‌تدریج به کمرنگ شدن روایت‌ها، سنت‌ها و شیوه‌های زیستی می‌انجامد که نسل‌ها برای حفظ آن‌ها زیسته‌اند.

روز جهانی زبان مادری ما را با یک پرسش مهم روبه‌رو می‌کند: آیا برای انتقال میراث زبانی خود به نسل‌های آینده، آن‌گونه که شایسته است، برنامه‌ریزی کرده‌ایم؟ اگر زبان روح فرهنگ است، آموزش آن تضمین تداوم این روح خواهد بود.

زبان ترکی، با همه غنا و پیشینه‌اش، شایسته آن است که نه فقط در خانه‌ها و محافل غیررسمی، بلکه در ساختار آموزشی نیز جایگاهی روشن و پایدار داشته باشد. حفظ زبان‌ها با احساسات و شعارها ممکن نمی‌شود؛ با آموزش، با برنامه‌ریزی و با باور به ارزش آن‌ها تحقق می‌یابد.

روز جهانی زبان مادری یادآوری می‌کند که هر زبانی که آموزش داده می‌شود، در حقیقت آینده‌ای حفظ می‌شود. و هر زبانی که نادیده گرفته می‌شود، بخشی از حافظه انسانی در سکوت فرو می‌رود. امروز زمان آن است که زبان‌هایی را که با آن‌ها جهان را فهمیده‌ایم، نه فقط پاس بداریم، بلکه به نسل‌های پس از خود بیاموزیم.