اختلال در بانک‌ها؛ ضعف نرم‌افزارها یا جنگ سایبری؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، در روزهای اخیر هم‌زمان با افزایش فشارهای سایبری در منطقه و تداوم تهدیدهای ناشی از جنگ ترکیبی، بخشی از خدمات بانکی کشور با اختلال مواجه شد. هرچند مسئولان تأکید کردند اطلاعات سپرده‌گذاران محفوظ مانده و خدمات به تدریج به وضعیت عادی بازگشته است، اما این اتفاق بار دیگر اهمیت تاب‌آوری زیرساخت‌های مالی را برجسته کرد.

جعفر قادری، نایب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی، در تشریح دلایل این اختلال اظهار کرد: «نرم‌افزارهای بانکی، نرم‌افزارهای به‌روزی نیستند و با توجه به اینکه کشور در شرایط جنگی قرار دارد، همان‌طور که در حوزه‌های مختلف از جمله حوزه نظامی امکان بروز آسیب و تهدید وجود دارد، در حوزه نرم‌افزاری نیز چنین مخاطراتی قابل تصور است.»

او با تأکید بر ضرورت تقویت زیرساخت‌های بومی افزود: «تا زمانی که سامانه‌ها بومی‌سازی نشوند و تجهیزات و زیرساخت‌ها از منابع و مراجع مطمئن تأمین نشوند، احتمال وقوع چنین اتفاقاتی وجود خواهد داشت.»

این اظهارات تنها به یک اختلال مقطعی اشاره ندارد، بلکه به مسئله‌ای عمیق‌تر در حوزه امنیت سایبری کشور می‌پردازد؛ موضوعی که کارشناسان از آن با عنوان «تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی» یاد می‌کنند. نظام بانکی، شبکه برق، ارتباطات، حمل‌ونقل، انرژی و خدمات درمانی همگی جزو زیرساخت‌های حیاتی محسوب می‌شوند و اختلال در هر یک از آن‌ها می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی ایجاد کند.

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، در سال‌های اخیر حملات سایبری به زیرساخت‌های مالی در جهان رشد قابل توجهی داشته است. بانک‌ها به دلیل حجم بالای تراکنش‌ها، اطلاعات مالی حساس و نقش کلیدی در اقتصاد، همواره یکی از اصلی‌ترین اهداف حملات سایبری بوده‌اند. به همین دلیل بسیاری از کشورها طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای ارتقای امنیت دیجیتال، ایجاد مراکز پشتیبان، توسعه سامانه‌های جایگزین و افزایش توان واکنش سریع انجام داده‌اند.

در ایران نیز با گسترش بانکداری الکترونیک، سهم خدمات غیرحضوری به شکل محسوسی افزایش یافته است. امروز بخش بزرگی از نقل‌وانتقال پول، پرداخت قبوض، خریدهای اینترنتی، خدمات دولت الکترونیک و فعالیت کسب‌وکارها بر بستر سامانه‌های بانکی انجام می‌شود. بنابراین هرگونه اختلال در این سامانه‌ها، علاوه بر بانک‌ها، میلیون‌ها شهروند و هزاران واحد اقتصادی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

قادری در ادامه سخنان خود بر نقش نیروی انسانی متخصص نیز تأکید کرد و گفت: «باید مراقبت شود که تجهیزات از منابع مطمئن خریداری شوند و همچنین نیروی انسانی متخصص داخلی توانمند شود تا راه‌های نفوذ، هک و آسیب‌رسانی به سامانه‌ها به طور کامل مسدود شود.»
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بانکداری ایران امروز به یکی از دیجیتالی‌ترین بخش‌های خدماتی کشور تبدیل شده است. بر اساس آمارهای رسمی، روزانه صدها میلیون تراکنش بانکی از طریق سامانه‌هایی مانند شتاب، شاپرک، پایا، ساتنا و خدمات بانکداری اینترنتی و همراه‌بانک انجام می‌شود و بخش عمده پرداخت‌های خرد و کلان اقتصاد به این زیرساخت‌ها وابسته است. در چنین شرایطی، حتی اختلال چندساعته در بخشی از شبکه بانکی می‌تواند زنجیره پرداخت، فعالیت کسب‌وکارها، فروشگاه‌های اینترنتی، خدمات عمومی و اعتماد مشتریان را تحت تأثیر قرار دهد.

علیرضا قیطاسی، دبیر شورای هماهنگی بانک‌ها، درباره اختلال اخیر گفت:

«بررسی‌های فنی نشان می‌دهد اختلال ایجادشده ناشی از یک حمله سایبری محدود بوده و هیچ‌گونه نشت یا دسترسی غیرمجاز به اطلاعات مشتریان رخ نداده است. اولویت اصلی شبکه بانکی، حفظ امنیت داده‌ها و بازگرداندن کامل خدمات در کوتاه‌ترین زمان ممکن است.»

این موضوع از نگاه کارشناسان امنیت سایبری نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. تجربه جهانی نشان داده است که بخش قابل توجهی از حملات سایبری، نه از طریق ضعف سخت‌افزار، بلکه از مسیر آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری، خطاهای انسانی یا ضعف در مدیریت دسترسی‌ها رخ می‌دهد. از همین رو، آموزش مستمر نیروی انسانی، به‌روزرسانی سامانه‌ها و انجام آزمون‌های امنیتی دوره‌ای، از ارکان اصلی دفاع سایبری محسوب می‌شود.

یکی دیگر از نکات مهم مطرح‌شده، ضرورت ایجاد سامانه‌های پشتیبان و بازیابی اطلاعات است.

نایب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس تصریح کرد: «باید نرم‌افزارها و سامانه‌های جایگزین مناسبی نیز وجود داشته باشد تا در صورت بروز حادثه، اطلاعات به سرعت بازیابی شوند و خدشه‌ای به اعتماد مردم نسبت به نظام بانکی وارد نشود.»

اعتماد عمومی، شاید مهم‌ترین سرمایه نظام بانکی باشد. حتی اگر اختلالی در مدت کوتاه برطرف شود، تکرار چنین رخدادهایی می‌تواند نگرانی مشتریان را افزایش دهد. به همین دلیل، در بسیاری از کشورها علاوه بر تقویت امنیت سایبری، اطلاع‌رسانی شفاف، مدیریت بحران و حفظ تداوم خدمات نیز بخشی از الزامات امنیت زیرساخت‌های مالی به شمار می‌رود.

از منظر اقتصادی نیز پایداری شبکه بانکی اهمیت ویژه‌ای دارد. روزانه میلیون‌ها تراکنش مالی در کشور انجام می‌شود و توقف یا کند شدن این چرخه، می‌تواند بر فعالیت تولیدکنندگان، تجار، فروشگاه‌های اینترنتی، بازار سرمایه و حتی خدمات عمومی اثر بگذارد. هرچه وابستگی اقتصاد به خدمات دیجیتال بیشتر می‌شود، ضرورت سرمایه‌گذاری در امنیت سایبری نیز افزایش می‌یابد.

کارشناسان معتقدند توسعه فناوری بدون تقویت لایه‌های امنیتی، می‌تواند ریسک‌های جدیدی ایجاد کند. از این رو، نوسازی نرم‌افزارهای بانکی، استفاده از تجهیزات مورد اعتماد، تقویت مراکز داده، توسعه سامانه‌های پشتیبان، بومی‌سازی فناوری‌های حساس و ارتقای توان نیروهای متخصص، دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی برای حفظ امنیت اقتصادی کشور محسوب می‌شود.
رخداد اخیر یک نکته مهم را آشکار کرد؛ در بانکداری نوین، امنیت تنها به معنای جلوگیری از سرقت اطلاعات نیست، بلکه «تداوم خدمت» نیز بخشی از امنیت محسوب می‌شود. صندوق بین‌المللی پول در گزارش‌های خود درباره ریسک‌های سایبری هشدار داده است که حملات سایبری به نهادهای مالی می‌تواند از یک اختلال فنی فراتر رفته و به تهدیدی برای ثبات مالی، اعتماد عمومی و عملکرد اقتصاد تبدیل شود. به همین دلیل، بسیاری از کشورها علاوه بر تقویت دیواره‌های دفاعی، بر توسعه مراکز داده پشتیبان، سامانه‌های جایگزین، معماری توزیع‌شده، رزمایش‌های دوره‌ای و بازیابی سریع خدمات تمرکز کرده‌اند.

بررسی‌های انجام‌شده در کمیسیون اقتصادی مجلس نیز نشان می‌دهد اختلال اخیر به زیرساخت مشترک ارائه‌دهنده خدمات برای چند بانک مرتبط بوده و همین موضوع، بحث کاهش وابستگی به نقاط متمرکز، نوسازی هسته‌های بانکی، بومی‌سازی نرم‌افزارهای راهبردی و افزایش تاب‌آوری سایبری را بیش از گذشته در کانون توجه قرار داده است.
در نهایت، اختلال اخیر را می‌توان هشداری جدی برای بازنگری در زیرساخت‌های دیجیتال کشور دانست. هرچند خدمات بانکی در مدت کوتاهی به وضعیت عادی بازگشت، اما تجربه نشان داد که در عصر اقتصاد دیجیتال، امنیت نرم‌افزارها و سامانه‌های مالی، به اندازه امنیت فیزیکی زیرساخت‌ها اهمیت دارد. هرچه سرمایه‌گذاری در این حوزه افزایش یابد، تاب‌آوری اقتصاد کشور در برابر تهدیدهای سایبری نیز تقویت خواهد شد و اعتماد عمومی به نظام بانکی با اطمینان بیشتری حفظ می‌شود.