زمین از کنترل خارج می‌شود؛ ردپای یک پدیده مرموز در آسمان ایران

به گزارش آذربایجان آنلاین، ال‌نینو در ساده‌ترین تعریف، فاز گرم سامانه «نوسان جنوبی ال‌نینو» است؛ سامانه‌ای که یکی از مهم‌ترین تنظیم‌کننده‌های اقلیم جهان محسوب می‌شود. در شرایط عادی، بادهای تجاری آب‌های گرم را به سمت غرب اقیانوس آرام هدایت می‌کنند و در سواحل آمریکای جنوبی آب‌های سرد اعماق به سطح می‌آیند. اما در دوره ال‌نینو این نظم به هم می‌ریزد. بادها ضعیف می‌شوند، آب‌های گرم به سمت شرق حرکت می‌کنند و در نتیجه الگوهای گردش جو در سراسر جهان تغییر می‌کند.

آنچه ال‌نینو را مهم می‌کند، صرفاً افزایش دمای بخشی از اقیانوس آرام نیست؛ بلکه تغییر در سامانه‌های بارشی، جابه‌جایی جت‌استریم‌ها، تغییر مسیر طوفان‌ها و تغییر رفتار سامانه‌های جوی در مقیاس جهانی است. به همین دلیل است که یک پدیده اقیانوسی می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر در قالب سیلاب، خشکسالی یا موج گرما ظاهر شود.

اما مسئله‌ای که امروز توجه دانشمندان را به خود جلب کرده، تغییر خود زمین است. هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم سازمان ملل متحد در آخرین گزارش جامع خود تأکید کرده است که فعالیت‌های انسانی «بدون تردید» عامل اصلی گرمایش جهانی بوده‌اند و میانگین دمای سطح زمین در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ حدود ۱.۱ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیشاصنعتی قرار گرفته است. شاید این عدد کوچک به نظر برسد، اما از دیدگاه اقلیمی یک تحول عظیم محسوب می‌شود.

هو سونگ لی، رئیس پیشین هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم، در یکی از گزارش‌های این نهاد هشدار داده بود: «هر بخش کوچک از افزایش دما، پیامدهای بزرگ‌تری برای زندگی انسان‌ها و اکوسیستم‌ها ایجاد می‌کند.» به بیان دیگر، مسئله فقط گرم‌تر شدن هوا نیست؛ بلکه افزایش احتمال رخدادهای حدی است.

در همین چارچوب، سازمان جهانی هواشناسی اعلام کرده است که سال ۲۰۲۴ گرم‌ترین سال ثبت‌شده در تاریخ بشر بوده است. این رکورد در شرایطی ثبت شد که جهان همزمان تحت تأثیر یک ال‌نینوی قدرتمند و روند فزاینده گرمایش جهانی قرار داشت. سلست سائولو، دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی، درباره این وضعیت گفته است: «ترکیب ال‌نینو با گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی، اثرات بی‌سابقه‌ای بر سامانه اقلیم جهانی گذاشته است.»

در واقع ال‌نینو و تغییرات اقلیمی رقیب یکدیگر نیستند؛ بلکه یکدیگر را تقویت می‌کنند. ال‌نینو همانند موجی است که بر سطح دریا حرکت می‌کند، اما تغییرات اقلیمی سطح کل دریا را بالا آورده‌اند. در نتیجه هر موجی که امروز شکل می‌گیرد، بلندتر و اثرگذارتر از گذشته خواهد بود.

دانشمندان اقلیم این وضعیت را «اثر تشدیدکننده» می‌نامند. به بیان ساده، اگر پنجاه سال پیش یک ال‌نینوی قوی موجب افزایش دما می‌شد، امروز همان ال‌نینو روی سیاره‌ای رخ می‌دهد که از قبل گرم‌تر شده است. بنابراین اثر نهایی آن شدیدتر خواهد بود.

پیامدهای این وضعیت را می‌توان در سراسر جهان مشاهده کرد. در آمریکای جنوبی بارش‌های شدید و سیلاب‌های گسترده رخ می‌دهد. در بخش‌هایی از آفریقا، بارش‌های غیرعادی و سیل به وقوع می‌پیوندد. در استرالیا و اندونزی احتمال خشکسالی افزایش می‌یابد. در آمریکای شمالی الگوهای بارش و دما دستخوش تغییر می‌شوند و در بسیاری از نقاط جهان موج‌های گرمای کم‌سابقه ثبت می‌شود.

اما شاید مهم‌ترین پیامد این تحولات، افزایش بی‌ثباتی باشد. در گذشته بسیاری از کشورها می‌توانستند بر اساس الگوهای نسبتاً ثابت اقلیمی برنامه‌ریزی کنند؛ کشاورزان زمان کاشت را می‌دانستند، مدیران منابع آب بر اساس میانگین‌های تاریخی تصمیم می‌گرفتند و شهرها برای شرایط نسبتاً قابل پیش‌بینی آماده می‌شدند. امروز اما این پیش‌بینی‌پذیری در حال از بین رفتن است.

بانک جهانی در یکی از گزارش‌های خود هشدار داده است که تغییرات اقلیمی می‌تواند تا سال ۲۰۵۰ بیش از ۲۱۶ میلیون نفر را در جهان به مهاجران اقلیمی تبدیل کند.

این آمار نشان می‌دهد مسئله اقلیم دیگر صرفاً یک موضوع محیط‌زیستی نیست، بلکه به مسئله‌ای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی تبدیل شده است.

برای ایران، این تحولات اهمیت دوچندان دارد. ایران در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان قرار گرفته و از دهه‌ها پیش با چالش کمبود آب مواجه بوده است. میانگین بارندگی کشور کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی است و بخش بزرگی از منابع آبی نیز تحت فشار برداشت‌های سنگین قرار دارد.

در چنین شرایطی، ال‌نینو می‌تواند اثرات متفاوتی بر مناطق مختلف کشور داشته باشد. برخلاف تصور رایج، ال‌نینو همیشه به معنای بارندگی بیشتر در ایران نیست. پژوهش‌های اقلیمی نشان داده‌اند که پاسخ ایران به ال‌نینو پیچیده و منطقه‌ای است. در برخی سال‌ها شمال‌غرب و غرب کشور بارش بیشتری دریافت می‌کنند، در حالی که بخش‌هایی از مرکز و جنوب‌شرق ممکن است با کاهش بارندگی مواجه شوند.

مطالعات دانشگاهی درباره ارتباط ال‌نینو و اقلیم ایران نشان می‌دهد نوع ال‌نینو نیز اهمیت دارد. در برخی الگوها، سامانه‌های بارشی مدیترانه‌ای تقویت می‌شوند و در برخی دیگر، مسیرهای انتقال رطوبت تغییر می‌کنند. به همین دلیل، ایران نه یک پاسخ واحد، بلکه مجموعه‌ای از واکنش‌های متفاوت اقلیمی به ال‌نینو را تجربه می‌کند.

نمونه این وضعیت را می‌توان در رخدادهای سال‌های اخیر مشاهده کرد. در بهار ۲۰۲۴ بخش‌هایی از ایران، افغانستان و پاکستان شاهد بارش‌های کم‌سابقه و سیلاب‌های ویرانگر بودند. بسیاری از تحلیل‌های اقلیمی این رخدادها را حاصل ترکیب ال‌نینو، گرمایش جهانی و آسیب‌پذیری بالای منطقه دانسته‌اند.

اما خطر فقط سیلاب نیست. افزایش دما می‌تواند تبخیر را افزایش دهد، منابع آبی را تحت فشار قرار دهد، مصرف برق را بالا ببرد و کشاورزی را با مشکلات بیشتری مواجه کند. در سال‌های اخیر ایران بارها شاهد رکوردهای دمایی جدید بوده است؛ موضوعی که فشار بر شبکه برق، منابع آب و سلامت عمومی را افزایش داده است.

سازمان جهانی هواشناسی هشدار داده است که در سال‌های آینده احتمال ثبت موج‌های گرمای شدیدتر افزایش خواهد یافت. این مسئله برای منطقه خاورمیانه که یکی از سریع‌ترین نرخ‌های گرمایش را در جهان تجربه می‌کند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

در کنار این تحولات، موضوع دیگری نیز مطرح است؛ نقش ساختارهای اقتصادی در تشدید بحران اقلیم. بخش عمده گرمایش جهانی ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی، انتشار گازهای گلخانه‌ای، تخریب جنگل‌ها و الگوهای ناپایدار توسعه است. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند بحران اقلیم صرفاً یک مسئله طبیعی نیست، بلکه نتیجه مدل‌های تولید و مصرف در جهان مدرن نیز هست.

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، در یکی از هشدارهای خود گفته بود: «بشریت در حال گشودن دروازه‌های جهنم اقلیمی است.» هرچند این عبارت تند به نظر می‌رسد، اما واقعیت آن است که دانشمندان درباره سرعت تحولات اقلیمی هشدارهای فزاینده‌ای مطرح می‌کنند.

از منظر تحلیلی، سؤال اصلی دیگر این نیست که ال‌نینو خوب است یا بد. پرسش مهم‌تر این است که آیا جوامع انسانی برای مواجهه با جهان بی‌ثبات‌تر آماده‌اند یا خیر. آیا زیرساخت‌های آب، انرژی، کشاورزی و شهرسازی توان سازگاری با شرایط جدید را دارند؟ آیا سیاست‌گذاری‌ها متناسب با سرعت تغییرات اقلیمی در حال اصلاح هستند؟

برای ایران، پاسخ به این پرسش‌ها اهمیت حیاتی دارد. کشوری که هم با محدودیت منابع آبی روبه‌رو است و هم در یکی از حساس‌ترین مناطق اقلیمی جهان قرار گرفته، بیش از بسیاری از کشورها نیازمند برنامه‌ریزی برای آینده است.

در نهایت، ال‌نینو علت همه مشکلات اقلیمی جهان نیست، اما در جهان امروز به یک ضریب تشدیدکننده تبدیل شده است. هنگامی که این ضریب روی سیاره‌ای گرم‌تر، خشک‌تر و آسیب‌پذیرتر عمل می‌کند، نتیجه تنها افزایش دما نیست؛ بلکه افزایش بی‌ثباتی است. بی‌ثباتی‌ای که از اقیانوس آرام آغاز می‌شود، اما می‌تواند در دشت‌های ایران، پشت سدها، در مزارع کشاورزی، شبکه برق شهرها و زندگی روزمره میلیون‌ها نفر خود را نشان دهد. امروز دیگر مسئله فقط تغییر آب‌وهوا نیست؛ مسئله تغییر قواعدی است که دهه‌ها بر اساس آن با طبیعت زندگی کرده‌ایم.