بیکارها کمتر شدند یا فقط از آمار حذف شدند؟؛ روایت واقعی بازار کار ایران در ۳۴ سال گذشته

به گزارش آذربایجان آنلاین، بر اساس آمار رسمی، نرخ بیکاری ایران اکنون در محدوده ۸ درصد قرار دارد؛ رقمی که نسبت به میانگین تاریخی حدود ۱۱ درصدی سه دهه گذشته کاهش یافته است. با این حال، داده‌های سازمان بین المللی کار و بانک جهانی در نوسان بود، اما با ورود متولدین دهه ۶۰ به بازار کار، از ابتدای دهه ۸۰ فشار بر اشتغال به شدت افزایش یافت. هم‌زمان، ظرفیت اقتصاد برای جذب این موج جمعیتی کافی نبود و در نتیجه نرخ بیکاری در سال‌های پایانی دهه ۸۰ و ابتدای دهه ۹۰ به بیش از ۱۲ درصد رسید.

تحریم‌های اقتصادی، کاهش سرمایه‌گذاری، رکود تولید، افت رشد صنعتی و نوسانات ارزی نیز موجب شد فرصت‌های شغلی جدید با سرعت لازم ایجاد نشوند. اقتصاد ایران در این دوره با پدیده‌ای مواجه شد که اقتصاددانان از آن با عنوان «رشد بدون اشتغال» یاد می‌کنند؛ یعنی اقتصاد در برخی سال‌ها رشد داشت، اما این رشد به ایجاد فرصت‌های شغلی گسترده منجر نشد.

چرا نرخ بیکاری پایین آمده است؟

اقتصاددانان معتقدند مهم‌ترین دلیل کاهش نرخ بیکاری در سال‌های اخیر، تنها افزایش اشتغال نبوده است. یکی از عوامل مهم، کاهش نرخ مشارکت اقتصادی است؛ یعنی بخشی از جمعیت در سن کار به دلایل مختلف از جست‌وجوی شغل منصرف شده‌اند و دیگر در محاسبات بیکار محسوب نمی‌شوند.

بر اساس داده‌های ILO، نرخ مشارکت اقتصادی ایران حدود ۴۲ درصد است؛ یعنی کمتر از نیمی از جمعیت در سن کار، در بازار کار حضور دارند. این رقم در بسیاری از کشورهای در حال توسعه بین ۵۵ تا ۶۵ درصد است و همین اختلاف نشان می‌دهد بخشی از کاهش نرخ بیکاری ناشی از کوچک‌تر شدن جمعیت فعال است، نه صرفاً ایجاد شغل جدید.

اشتغال ایجاد شده؛ اما چه نوع اشتغالی؟

یکی از مهم‌ترین ضعف‌های بازار کار ایران، کیفیت پایین بخش مهمی از اشتغال ایجادشده است. سهم قابل توجهی از فرصت‌های شغلی سال‌های اخیر در حوزه خدمات، کسب‌وکارهای خرد، فروش اینترنتی، حمل‌ونقل آنلاین و مشاغل غیررسمی ایجاد شده است؛ مشاغلی که اغلب فاقد بیمه، امنیت شغلی، درآمد پایدار و امکان ارتقای حرفه‌ای هستند.

کارشناسان معتقدند زمانی می‌توان از بهبود واقعی بازار کار سخن گفت که سهم اشتغال صنعتی، تولیدی و دانش‌بنیان افزایش یابد؛ زیرا این بخش‌ها علاوه بر ارزش افزوده بالاتر، اشتغال پایدارتر نیز ایجاد می‌کنند.

بحران پنهان؛ بیکاری جوانان و فارغ‌التحصیلان

اگرچه نرخ بیکاری عمومی حدود ۸ درصد اعلام می‌شود، اما وضعیت جوانان متفاوت است. بر اساس برآوردهای بانک جهانی و ILO، نرخ بیکاری افراد ۱۵ تا ۲۴ ساله در ایران همچنان بیش از ۲۲ درصد است؛ یعنی تقریباً سه برابر میانگین کل کشور.

از سوی دیگر، بیش از ۴۰ درصد بیکاران کشور دارای تحصیلات دانشگاهی هستند؛ موضوعی که نشان‌دهنده شکاف جدی میان نظام آموزش عالی و نیاز واقعی بازار کار است. بسیاری از فارغ‌التحصیلان، مهارت‌های موردنیاز صنایع را ندارند و در مقابل، بنگاه‌های اقتصادی نیز توان جذب نیروی متخصص را به دلیل رکود و محدودیت سرمایه‌گذاری از دست داده‌اند.

مقایسه با کشورهای منطقه

در مقایسه منطقه‌ای نیز وضعیت ایران همچنان چالش‌برانگیز است. نرخ بیکاری در امارات و عربستان در سال‌های اخیر به کمتر از ۵ درصد رسیده، ترکیه در محدوده ۸ تا ۹ درصد قرار دارد و میانگین جهانی نیز حدود ۵ درصد برآورد می‌شود. در نتیجه، هرچند ایران نسبت به گذشته بهبود نسبی داشته، اما هنوز فاصله محسوسی با استانداردهای جهانی و منطقه‌ای دارد.

اشتغال ناقص؛ آماری که کمتر دیده می‌شود

یکی دیگر از شاخص‌هایی که تصویر واقعی بازار کار را نشان می‌دهد، اشتغال ناقص است. بسیاری از افراد شاغل، کمتر از ۴۴ ساعت در هفته کار می‌کنند یا درآمد آنان پاسخگوی هزینه‌های زندگی نیست.این گروه در آمار رسمی «شاغل» محسوب می‌شوند، اما در عمل همچنان با مشکلات معیشتی و ناپایداری شغلی مواجه‌اند.

به همین دلیل، کارشناسان تأکید می‌کنند تنها اتکا به نرخ بیکاری می‌تواند تصویر گمراه‌کننده‌ای از وضعیت اقتصاد ارائه دهد.

آینده بازار کار؛ هوش مصنوعی و تغییر مهارت‌ها

بازار کار ایران علاوه بر مشکلات سنتی، اکنون با چالش جدیدی نیز روبه‌رو شده است؛ گسترش هوش مصنوعی و دیجیتالی شدن اقتصاد. بسیاری از مشاغل تکراری در سال‌های آینده به تدریج حذف یا متحول خواهند شد و در مقابل، تقاضا برای نیروی متخصص در حوزه فناوری، تحلیل داده، برنامه‌نویسی، اتوماسیون و اقتصاد دیجیتال افزایش خواهد یافت.

کارشناسان هشدار می‌دهند اگر نظام آموزشی و مهارتی کشور همگام با این تحولات حرکت نکند، حتی در صورت کاهش نرخ بیکاری، کیفیت اشتغال و بهره‌وری نیروی کار با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد.

احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، نیز پیش‌تر تأکید کرده بود: «کاهش نرخ بیکاری زمانی ارزشمند است که با افزایش نرخ مشارکت اقتصادی، سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال مولد همراه باشد.»

در سوی دیگر، غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس، نیز گفته است: «اقتصاد ایران بیش از هر چیز به سرمایه‌گذاری و رونق تولید نیاز دارد؛ بدون رشد سرمایه‌گذاری، اشتغال پایدار ایجاد نخواهد شد.»
کاهش نرخ بیکاری به حدود ۸ درصد، بدون تردید یک نشانه مثبت در اقتصاد ایران است، اما این عدد به‌تنهایی نمی‌تواند معیار موفقیت بازار کار باشد. تا زمانی که نرخ مشارکت اقتصادی افزایش نیابد، اشتغال غیررسمی کاهش پیدا نکند، سرمایه‌گذاری مولد رشد نکند و شکاف میان دانشگاه و بازار کار برطرف نشود، بخش مهمی از بحران اشتغال همچنان پابرجا خواهد ماند. واقعیت این است که چالش اصلی اقتصاد ایران دیگر فقط «ایجاد شغل» نیست؛ بلکه ایجاد شغل پایدار، مولد و باکیفیت است؛ هدفی که تحقق آن به اصلاحات ساختاری، ثبات اقتصادی و افزایش سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی وابسته خواهد بود.