ترامپ به عربستان چراغ سبز هسته‌ای داد؛ غنی‌سازی برای ریاض آزاد شد؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، براساس اسناد و اطلاعاتی که سی‌ان‌ان منتشر کرده، دولت آمریکا به صورت مقدماتی با برنامه‌ای موافقت کرده است که بر اساس آن عربستان می‌تواند در چارچوب برنامه هسته‌ای غیرنظامی خود، بخشی از چرخه سوخت هسته‌ای از جمله غنی‌سازی اورانیوم را در داخل خاک خود انجام دهد. این پیش‌نویس که به امضای دونالد ترامپ نیاز دارد، شامل یک «توافق ۱۲۳» و یک توافق پادمانی دوجانبه است، اما هنوز برای بررسی به کنگره آمریکا ارسال نشده است؛ اقدامی که طبق قانون انرژی اتمی آمریکا پس از امضای توافق الزامی است.

اما «توافق ۱۲۳» چیست و چرا تا این اندازه اهمیت دارد؟

توافق ۱۲۳ نام خود را از ماده ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا مصوب سال ۱۹۵۴ گرفته است. هر کشوری که بخواهد از فناوری، تجهیزات یا سوخت هسته‌ای آمریکا برای برنامه غیرنظامی استفاده کند، باید چنین توافقی را با واشنگتن امضا کند. این توافق معمولاً شامل مجموعه‌ای از تعهدات سختگیرانه درباره عدم اشاعه سلاح هسته‌ای، نظارت‌های بین‌المللی و محدودیت در غنی‌سازی یا بازفرآوری سوخت مصرف‌شده است. پس از امضا نیز رئیس‌جمهور آمریکا موظف است متن توافق را برای بررسی به کنگره ارسال کند و کنگره تا ۹۰ روز فرصت دارد آن را بررسی یا در صورت لزوم رد کند.

نکته‌ای که این بار نگرانی کارشناسان را افزایش داده، تفاوت احتمالی این توافق با نمونه‌های پیشین است. طبق گزارش سی‌ان‌ان، پیش‌نویس فعلی الزام عربستان به پذیرش «پروتکل الحاقی» آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را در بر ندارد؛ پروتکلی که امکان بازرسی‌های گسترده‌تر و شفافیت بیشتر را فراهم می‌کند. همچنین گفته می‌شود ریاض ممکن است اجازه غنی‌سازی اورانیوم در داخل خاک خود را نیز به دست آورد؛ موضوعی که در توافق مشهور آمریکا و امارات متحده عربی پذیرفته نشده بود و از آن به عنوان «استاندارد طلایی» همکاری‌های هسته‌ای آمریکا یاد می‌شود.

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، پیش‌تر پس از پایان مذاکرات اعلام کرده بود: «ما بر سر یک توافق همکاری هسته‌ای غیرنظامی به تفاهم رسیده‌ایم. هدف ما گسترش همکاری با عربستان، انتقال فناوری هسته‌ای آمریکا و در عین حال حفظ تعهد قاطع به عدم اشاعه است.» با این حال، کاخ سفید تاکنون درباره جزئیات محدودیت‌های احتمالی غنی‌سازی یا سازوکارهای نظارتی توضیحی ارائه نکرده است.

در مقابل، کارشناسان کنترل تسلیحات هشدار می‌دهند که حتی اگر هدف اولیه این برنامه تولید برق باشد، ایجاد زیرساخت غنی‌سازی می‌تواند در آینده ظرفیت فنی لازم برای تولید مواد مورد نیاز سلاح هسته‌ای را نیز فراهم کند. کلسی داونپورت، مدیر سیاست عدم اشاعه در انجمن کنترل تسلیحات آمریکا، به سی‌ان‌ان گفته است: «پروتکل الحاقی دقیقاً برای این طراحی شد که آژانس دسترسی و ابزار بیشتری برای کشف فعالیت‌های پنهان داشته باشد. حذف این استانداردها، نگرانی‌های جدی درباره اشاعه ایجاد می‌کند.»

این پرونده تنها یک توافق فنی میان واشنگتن و ریاض نیست، بلکه پیامدهای ژئوپلیتیکی گسترده‌ای دارد. محمد بن سلمان پیش‌تر اعلام کرده بود که اگر ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد، عربستان نیز همین مسیر را دنبال خواهد کرد. اکنون اعطای حق غنی‌سازی به ریاض، حتی در قالب برنامه‌ای غیرنظامی، می‌تواند این پیام را به سایر بازیگران منطقه ارسال کند که چرخه سوخت هسته‌ای دیگر امتیازی انحصاری نیست، بلکه به تدریج در حال تبدیل شدن به یک مطالبه منطقه‌ای است.

از منظر راهبردی، این توافق چند هدف را برای آمریکا دنبال می‌کند. نخست، حفظ نفوذ واشنگتن در بازار هسته‌ای عربستان و جلوگیری از ورود رقبایی مانند چین و روسیه به این پروژه‌ها؛ دوم، ایجاد بازار چند ده میلیارد دلاری برای شرکت‌های آمریکایی فعال در صنعت انرژی هسته‌ای؛ و سوم، تقویت جایگاه راهبردی عربستان در معماری امنیتی جدید خاورمیانه. اما همین اهداف، با افزایش نگرانی‌ها درباره مسابقه هسته‌ای در منطقه همراه شده است.

در کنگره آمریکا نیز مخالفت‌ها آغاز شده است.

گروهی از قانون‌گذاران هشدار داده‌اند هر توافقی که به عربستان اجازه غنی‌سازی یا بازفرآوری سوخت بدهد، از استانداردهای سنتی عدم اشاعه فاصله می‌گیرد و می‌تواند سابقه‌ای خطرناک برای توافق‌های آینده ایجاد کند. برخی نمایندگان خواستار آن شده‌اند که هرگونه همکاری هسته‌ای با ریاض تنها در صورتی انجام شود که این کشور از غنی‌سازی و بازفرآوری صرف‌نظر کند و پروتکل الحاقی آژانس را نیز بپذیرد.

اگرچه این توافق هنوز نهایی نشده و امضای رئیس‌جمهور آمریکا و بررسی کنگره را پیش‌رو دارد، اما صرف انتشار جزئیات آن نشان می‌دهد که سیاست هسته‌ای واشنگتن در قبال متحدان خود وارد مرحله‌ای تازه شده است. پرسش اصلی اینجاست که آیا آمریکا می‌تواند همزمان با مخالفت شدید با غنی‌سازی در برخی کشورها، برای متحدان خود استثنا قائل شود، بدون آنکه اعتبار رژیم جهانی عدم اشاعه آسیب ببیند؟ پاسخ به این سؤال، نه تنها آینده روابط واشنگتن و ریاض، بلکه توازن راهبردی خاورمیانه را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.