مداحی یا سیاست؟ مرز تریبون دینی کجاست؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، مداحی در ایران طی چهار دهه گذشته تنها به مرثیه‌خوانی محدود نبوده و در بسیاری از مقاطع تاریخی به یکی از اثرگذارترین تریبون‌های اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است. نفوذ گسترده هیئت‌های مذهبی، به‌ویژه در ایام محرم، سبب شده سخنان مداحان گاه بازتابی فراتر از یک مراسم مذهبی پیدا کند و بر فضای سیاسی و اجتماعی کشور اثر بگذارد. در هفته‌های اخیر و همزمان با بحث تفاهم ایران و آمریکا، برخی مداحان مواضع تندی علیه مسئولان و روند مذاکرات اتخاذ کردند. از جمله سعید حدادیان در سخنانی خطاب به مسئولان هشدار داد که «اگر کسی کج برود، دمش را می‌چینیم.» همچنین انتشار ویدئوی محمدعلی بخشی که خطاب به رئیس‌جمهور گفت: «اگر شروط رهبری محقق نشود، ما می‌دانیم و تیغ و حلقوم شما»، واکنش‌های گسترده سیاسی و رسانه‌ای را در پی داشت. این اظهارات با واکنش رسمی دولت نیز همراه شد. مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور، این ادبیات را غیرقابل قبول دانست و خواستار برخورد قانونی شد. علی زینی‌وند، سخنگوی وزارت کشور نیز هرچند این سخنان را «شوخی» توصیف کرد، اما تأکید کرد استفاده از چنین ادبیاتی در تریبون‌های مذهبی شایسته نیست. در مقابل، همه مداحان رویکرد مشابهی نداشتند. حسین طاهری با انتقاد از تجمع‌هایی که علیه روند مذاکرات برگزار شد، تصریح کرد کسانی که علیه جمهوری اسلامی فراخوان می‌دهند، تفاوتی با مخالفان نظام ندارند. همین اختلاف دیدگاه نشان می‌دهد جامعه مداحان نیز مانند سایر اقشار، یکدست نیست و طیف‌های مختلف فکری در آن حضور دارند. کارشناسان علوم اجتماعی معتقدند قدرت اصلی هیئت‌های مذهبی در سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی نهفته است. هرچه این تریبون‌ها بیشتر وارد رقابت‌های جناحی شوند، احتمال فاصله گرفتن بخشی از مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان، افزایش می‌یابد. تجربه سال‌های اخیر نیز نشان داده هر زمان هیئت‌ها از کارکرد اصلی خود فاصله گرفته‌اند، درباره میزان اثرگذاری اجتماعی آنها پرسش‌های بیشتری مطرح شده است. از سوی دیگر، قانون اساسی حق اظهار نظر سیاسی را برای همه شهروندان به رسمیت می‌شناسد و مداحان نیز از این قاعده مستثنا نیستند. اما تفاوت میان «اظهارنظر سیاسی» و «تهدید اشخاص» یا استفاده از ادبیات خشونت‌آمیز، موضوعی است که هم از منظر حقوقی و هم از منظر اخلاق عمومی مورد بحث قرار گرفته است. بسیاری از مراجع تقلید و استادان حوزه نیز طی سال‌های گذشته بارها تأکید کرده‌اند که مداحی باید در چارچوب معارف اهل‌بیت(ع) و با پرهیز از رفتارهای احساسی و تفرقه‌آفرین انجام شود. آنان هشدار داده‌اند که هیئت‌ها نباید به محلی برای تسویه‌حساب‌های سیاسی یا جناحی تبدیل شوند؛ زیرا چنین روندی می‌تواند به جایگاه دینی این مجالس آسیب بزند. از منظر سیاسی نیز تند شدن ادبیات برخی تریبون‌ها می‌تواند هزینه‌هایی برای نظام حکمرانی ایجاد کند. هنگامی که شخصیت‌های رسمی کشور یا مسئولان عالی‌رتبه هدف تهدیدهای لفظی قرار می‌گیرند، این پرسش مطرح می‌شود که مرز میان نقد، مطالبه‌گری و رفتارهای خارج از چارچوب قانونی کجاست و چه نهادی مسئول صیانت از این مرزهاست. واقعیت آن است که هیئت‌های مذهبی همواره بخشی از سرمایه فرهنگی و مذهبی ایران بوده‌اند و نقش مهمی در همبستگی اجتماعی ایفا کرده‌اند. حفظ این جایگاه نیازمند آن است که تریبون‌های مذهبی بیش از هر چیز بر اخلاق، وحدت ملی و آموزه‌های دینی تمرکز کنند و از ورود به منازعاتی که می‌تواند جامعه را دچار دوگانگی و شکاف کند، پرهیز شود. شاید مهم‌ترین چالش امروز، اصل حضور مداحان در عرصه سیاست نباشد؛ بلکه نوع ادبیات، شیوه بیان و میزان مسئولیت‌پذیری آنان در قبال سخنانی است که از تریبون‌های مذهبی بیان می‌شود. هرچه این تریبون‌ها از زبان تهدید و تقابل فاصله بگیرند و به اخلاق، عقلانیت و گفت‌وگو نزدیک‌تر شوند، اعتماد عمومی نیز به همان میزان تقویت خواهد شد.