میانجی‌ها برای نجات تفاهم وارد میدان شدند؛ آیا دیپلماسی پیش از بازگشت بحران به نتیجه می‌رسد؟

به گزارش آذربایجان آنلاین، منابع آگاه اعلام کرده‌اند مقام‌های قطر، پاکستان، ترکیه، مصر و عربستان سعودی طی روزهای اخیر تماس‌های فشرده‌ای با مسئولان ایرانی و آمریکایی برقرار کرده‌اند تا از تشدید تنش جلوگیری کرده و زمینه ازسرگیری مذاکرات را فراهم کنند. محور اصلی این رایزنی‌ها، کاهش تنش، تثبیت تفاهم موجود و تعیین زمان دور جدید مذاکرات فنی عنوان شده است.

بر اساس این گزارش، میانجی‌ها همچنان معتقدند دو طرف در دورهای گذشته مذاکرات به پیشرفت‌هایی دست یافته‌اند و هیچ‌یک علاقه‌ای به فروپاشی کامل تفاهم ندارند؛ زیرا بازگشت به نقطه آغاز، هزینه‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی سنگینی برای همه طرف‌ها خواهد داشت.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، نیز در مواضع اخیر خود تأکید کرده است: «جمهوری اسلامی ایران همواره از دیپلماسی مبتنی بر احترام متقابل استقبال کرده است، اما هیچ مذاکره‌ای تحت فشار، تهدید یا نقض تعهدات معنا نخواهد داشت.»

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز با اشاره به روند مذاکرات گفته است: «جمهوری اسلامی ایران اهل گفت‌وگو است، اما مذاکره زمانی معنا دارد که حقوق ملت ایران حفظ شود و طرف مقابل نیز به تعهدات خود پایبند باشد.»

آنچه این دور از میانجی‌گری را از تجربه‌های گذشته متمایز می‌کند، حضور هم‌زمان چند قدرت منطقه‌ای با منافع متفاوت اما هدف مشترک است. قطر طی سال‌های اخیر نقش اصلی ارتباط غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن را بر عهده داشته، پاکستان در شکل‌گیری تفاهم اولیه نقش کلیدی ایفا کرده و ترکیه، مصر و عربستان نیز اکنون تلاش می‌کنند از گسترش دامنه بحران جلوگیری کنند. این همگرایی نشان می‌دهد امنیت منطقه دیگر صرفاً یک موضوع سیاسی نیست، بلکه به مسئله‌ای اقتصادی و راهبردی برای همه کشورهای پیرامون خلیج فارس تبدیل شده است.

کارشناسان روابط بین‌الملل معتقدند یکی از مهم‌ترین دلایل فعال شدن میانجی‌ها، نگرانی از تأثیر مستقیم بحران بر بازار جهانی انرژی است. تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین شریان انتقال انرژی جهان محسوب می‌شود و روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی و بخش قابل توجهی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور می‌کند. هرگونه ناامنی در این آبراه، بلافاصله قیمت نفت، هزینه بیمه کشتی‌ها، نرخ حمل‌ونقل دریایی و حتی تورم جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از منظر ژئوپلیتیکی نیز حفظ تفاهم برای همه طرف‌ها مزیت‌هایی به همراه دارد. جمهوری اسلامی ایران همواره تأکید کرده است که رفع مؤثر تحریم‌ها، حفظ حقوق هسته‌ای، احترام به حاکمیت ملی و تأمین منافع ملت ایران، اصول اساسی هرگونه توافق است. در مقابل، ایالات متحده نیز تلاش می‌کند از تبدیل شدن تنش‌های منطقه‌ای به یک درگیری فراگیر جلوگیری کند. همین اشتراک نسبی در پرهیز از جنگ گسترده، هنوز امکان ادامه گفت‌وگو را زنده نگه داشته است.

در روزهای اخیر، برخی حملات به کشتی‌ها و افزایش تنش‌های امنیتی، فضای مذاکرات را تحت فشار قرار داده است. با این حال، حتی مقام‌های آمریکایی نیز اعلام کرده‌اند که با وجود اقدامات نظامی، مسیر گفت‌وگوهای فنی همچنان بسته نشده و واشنگتن همچنان از راه‌حل دیپلماتیک حمایت می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد که طرفین، تنش‌های میدانی را لزوماً به معنای پایان کامل مذاکرات تلقی نمی‌کنند.

یکی دیگر از نکات قابل توجه، تجربه موفق میانجی‌گری منطقه‌ای در ماه‌های گذشته است. تفاهم اولیه میان تهران و واشنگتن نیز پس از ماه‌ها رایزنی محرمانه و آشکار با نقش‌آفرینی پاکستان و سپس قطر شکل گرفت. منابع نزدیک به مذاکرات معتقدند اگرچه این تفاهم بارها تا آستانه شکست پیش رفت، اما کانال‌های ارتباطی هیچ‌گاه به‌طور کامل قطع نشد و همین مسئله امکان بازگشت دوباره به میز مذاکره را فراهم کرد.

تحلیلگران مسائل امنیتی بر این باورند که مهم‌ترین تهدید برای هر توافق، نه اختلاف بر سر متن، بلکه بی‌اعتمادی متقابل است.

سابقه طولانی تحریم‌ها، اختلافات منطقه‌ای و تجربه خروج آمریکا از توافق‌های پیشین، موجب شده سطح اعتماد میان دو طرف بسیار پایین باشد. به همین دلیل، میانجی‌ها اکنون بیش از آنکه بر دستیابی به توافق جدید تمرکز کنند، در تلاش‌اند از فروپاشی سازوکار موجود جلوگیری کنند تا فضای لازم برای ادامه گفت‌وگوها حفظ شود.

از منظر اقتصادی نیز ادامه دیپلماسی اهمیت مضاعفی دارد. هرگونه کاهش تنش می‌تواند به ثبات بازار انرژی، آرامش بازارهای مالی، کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی، افزایش اطمینان سرمایه‌گذاران و بهبود فضای تجارت منطقه‌ای کمک کند. در مقابل، تشدید بحران می‌تواند به افزایش قیمت نفت، رشد هزینه بیمه کشتی‌ها، اختلال در زنجیره تأمین جهانی و افزایش فشار تورمی در بسیاری از اقتصادهای جهان منجر شود.

کارشناسان همچنین معتقدند ورود هم‌زمان پنج کشور منطقه‌ای به روند میانجی‌گری، پیام مهمی برای آینده نظم امنیتی خاورمیانه دارد. این روند نشان می‌دهد کشورهای منطقه بیش از گذشته تمایل دارند اختلافات را از طریق سازوکارهای منطقه‌ای مدیریت کنند و اجازه ندهند بحران‌های امنیتی به تقابل‌های گسترده‌تر تبدیل شود.

تحرکات دیپلماتیک روزهای اخیر نشان می‌دهد که با وجود افزایش تنش‌ها، پنجره گفت‌وگو همچنان بسته نشده است. جمهوری اسلامی ایران بارها اعلام کرده است که از مذاکره‌ای مبتنی بر احترام متقابل و حفظ حقوق ملت ایران استقبال می‌کند و هم‌زمان بر ضرورت پایبندی همه طرف‌ها به تعهدات خود تأکید دارد. اکنون نیز آینده تفاهم بیش از هر چیز به میزان پایبندی عملی طرفین، موفقیت میانجی‌های منطقه‌ای در مهار تنش و تداوم گفت‌وگوهای فنی وابسته خواهد بود. اگر این روند حفظ شود، دیپلماسی همچنان می‌تواند مانع بازگشت منطقه به چرخه پرهزینه بی‌ثباتی و تقابل شود؛ مسیری که نه به سود ایران، نه به سود منطقه و نه به سود اقتصاد جهانی خواهد بود.