پتروشیمی‌ها زیر آتش؛ جنگ تحمیلی علیه ایران از میدان به شریان اقتصاد رسید

به گزارش آذربایجان آنلاین، آنچه در ماهشهر رخ داد، فقط یک انفجار یا حادثه صنعتی نبود. بر اساس گزارش‌های داخلی و بازتاب‌های بین‌المللی، حمله به دو واحد خدماتی «فجر یک» و «فجر دو» باعث شد عملاً کل تولید در بزرگ‌ترین مجتمع صنعتی پتروشیمی کشور متوقف شود؛ واحدهایی که گاز، برق و آب صنعتیِ بیش از ۵۰ کارخانه فعال در منطقه را تأمین می‌کردند. استانداری خوزستان هم اعلام کرد این حمله دست‌کم پنج کشته و ۱۷۰ زخمی برجای گذاشته است. دو مقام ارشد وزارت نفت گفته‌اند بازسازی و ازسرگیری کامل فعالیت این مجموعه عظیم ممکن است حدود دو سال طول بکشد؛ یعنی با یک خسارت مقطعی روبه‌رو نیستیم، بلکه ضربه‌ای است که آثارش برای مدت طولانی در اقتصاد و زندگی مردم باقی می‌ماند.

اهمیت این حمله فقط در خسارت لحظه‌ای آن نیست، بلکه در این است که دقیقاً چه چیزی را هدف گرفته است. مجتمع بندر امام سالانه حدود ۷۲ میلیون تن محصول تولید می‌کند و برای جمعیتی نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر در منطقه، بزرگ‌ترین کارفرما محسوب می‌شود. همچنین طبق داده‌های رسمیِ بازتاب‌یافته در گزارش‌ها، بخش پتروشیمی حدود ۲۵ درصد از کل صادرات کشور را تشکیل می‌دهد و سالانه حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار ارزآوری دارد. بنابراین، وقتی این مراکز زیر آتش قرار می‌گیرند، هدف فقط تخریب چند ساختمان یا خط تولید نیست؛ هدف، فشار مستقیم بر درآمد ارزی، اشتغال، زنجیره صادرات و ستون‌های تاب‌آوری اقتصادی ایران است. از منظر تهران، این دقیقاً معنای جنگ تحمیلی است: جنگی که از بیرون آغاز شده و حالا به‌جای پادگان، سراغ برق، آب، پتروشیمی و معیشت مردم آمده است.

در همین چارچوب، یک نقل‌قول از داخل ساختار انرژی کشور معنای ماجرا را روشن‌تر می‌کند. حامد شمس، رئیس بازاریابی و ارتباطات صنایع پتروشیمی وزارت نفت، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «فجر انرژی خلیج‌ فارس نه تنها نقشی حیاتی در تأمین برق پتروشیمی‌های ماهشهر دارد که در تابستان با تزریق ۵۰۰ مگاوات برق به شبکه نقشی کلیدی در تأمین برق ۵۰۰ هزار خوزستانی دارد.» این جمله، تصویری دقیق از عمق حمله می‌دهد: ضربه به یک واحد پتروشیمی فقط کاهش تولید نیست؛ تهدید برق، آب صنعتی، اشتغال و حتی زندگی روزمره مردم است. اگر یک مجتمع خدماتی بتواند برق ۵۰۰ هزار نفر را هم پشتیبانی کند، طبیعی است که از کار افتادنش، مسئله‌ای فراتر از صنعت و فراتر از یک خسارت موضعی باشد.

این الگو فقط به ایران محدود نمانده و در حاشیه خلیج فارس هم به‌وضوح دیده می‌شود. در هفته‌های اخیر، حمله به زیرساخت‌های انرژی در چند کشور منطقه از مرحله تهدید فراتر رفت و به پالایشگاه‌ها، میدان‌های گازی و مجتمع‌های پتروشیمی در امارات، عربستان، قطر و حتی نقاط پیرامونی رسید. در قطر، آسیب به تأسیسات انرژی در رأس لفان و مسیعید باعث توقف بخشی از تولید گاز مایع شد؛ در عربستان، بخش‌هایی از پالایشگاه رأس تنوره و مجتمع‌های مرتبط هدف قرار گرفت؛ در امارات نیز تأسیسات گازی حبشان و باب برای مدتی از مدار خارج شدند؛ و در کویت، دو واحد تولید برق و آب‌شیرین‌کن به‌شدت آسیب دیدند. این‌ها صرفاً نام چند تأسیسات نیستند؛ این‌ها نقاطی‌اند که امنیت انرژی جهان به آن‌ها گره خورده است.

واکنش رسمی این کشورها هم نشان می‌دهد ماجرا تا چه حد جدی است. سخنگوی وزارت خارجه قطر، حمله به میدان گازی جنوب پارس را «اقدامی خطرناک و غیرمسئولانه» توصیف کرده بود. در کویت، فاطمه عباس جوهر حیات، سخنگوی وزارت برق و آب، حمله به دو واحد برق و آب‌شیرین‌کن را «تجاوز جنایتکارانه» خواند و گفت دو واحد برق از مدار خارج شده‌اند. در بحرین هم شرکت صنایع پتروشیمی خلیج، جی‌پی‌آی‌سی، اعلام کرد آتش ناشی از حمله پهپادی در چند واحد عملیاتی مهار شده و «وضعیت تحت کنترل است»؛ هرچند تیم‌های ارزیابی هنوز مشغول بررسی میزان خسارت‌اند. این واکنش‌ها به‌خوبی نشان می‌دهد که جنگ، دیگر فقط در مرزهای ایران دیده نمی‌شود؛ زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس هم به میدان مستقیم درگیری کشیده شده‌اند.

داده‌های بازار هم به‌روشنی نشان می‌دهد که این جنگ، مستقیم به اقتصاد جهانی منتقل شده است. در واکنش به حمله‌ها به زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس، قیمت نفت برنت ۵.۶ درصد بالا رفت و به ۱۰۷.۳۸ دلار رسید، در حالی که گاز اروپا ۲۸ درصد جهش کرد. در گزارش‌های دیگر آمده که آژانس بین‌المللی انرژی برای آرام‌کردن بازار، ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری نفت را به بازار تزریق کرده؛ بزرگ‌ترین آزادسازی هماهنگ تاریخ این نهاد. هم‌زمان، اوپک‌پلاس هم فقط یک افزایش محدود و نمادین ۲۰۶ هزار بشکه‌ای را برای ماه مه بررسی کرده است، چون با بسته بودن هرمز و آسیب‌دیدن زیرساخت‌های منطقه، افزایش واقعی تولید فعلاً معنا ندارد. به زبان ساده، وقتی پتروشیمی و پالایشگاه هدف می‌شوند، هزینه جنگ فقط در جنوب ایران یا سواحل خلیج فارس نمی‌ماند؛ بلافاصله به بازار جهانی، بیمه دریایی، خطوط کشتیرانی و قیمت سوخت در اروپا و آسیا منتقل می‌شود.

از زاویه حقوقی و انسانی هم این تحولات پرسش‌برانگیز است. دیدبان حقوق بشر هشدار داده حمله به تأسیسات انرژی، جان مردم محلی و معیشت جهانی را هم‌زمان تهدید می‌کند و بر لزوم رعایت اصل تناسب در حملات به اهداف دوکاربردی تأکید کرده است. وقتی نیروگاه، پالایشگاه یا مجتمع پتروشیمی هدف قرار می‌گیرد، خسارت فقط در لحظه انفجار دیده نمی‌شود؛ آلودگی، اختلال خدمات، کاهش برق و آب صنعتی، و توقف تولید، ماه‌ها و حتی سال‌ها ادامه پیدا می‌کند. همین منطق است که در روایت ایرانی از این جنگ برجسته می‌شود: اگر طرف مقابل زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف گرفته، پس جنگ دیگر صرفاً نظامی نیست، بلکه یک فشار اقتصادی سازمان‌یافته است.

در همین چارچوب، پاسخ ایران هم در منطق بازدارندگی تقویت‌شده قابل فهم است. در روزهای اخیر، سپاه پاسداران هشدار داده بود که مراکز نفتی و گازی در عربستان، امارات و قطر باید تخلیه شوند و این مناطق را «اهداف مشروع و اصلی» خوانده بود. این هشدار شامل سامرف در عربستان، الحصن در امارات، الجبیل، مسیعید و رأس لفان در قطر بوده و از مردم خواسته شده بود از این مناطق دور شوند. در نگاه تهران، این موضع فقط هشدار نیست؛ پاسخ به جنگی است که با هدف قرار دادن زیرساخت‌های ایران آغاز شده و حالا می‌خواهد هزینه را به قلب اقتصاد منطقه منتقل کند. همین‌جاست که روایت «جنگ تحمیلی» معنا پیدا می‌کند: کشوری که آغازگر نبوده، ناچار است در همان نقطه‌ای پاسخ بدهد که طرف مقابل آسیب‌پذیرتر است.

پیامد منطقه‌ای این روند هم روشن است. امروز دیگر مسئله فقط ایران نیست؛ جنوب خلیج فارس، کشتی‌رانی، بیمه، پالایشگاه‌ها، ال‌ان‌جی و حتی زنجیره تأمین آسیا و اروپا هم تحت فشار قرار گرفته‌اند. کره جنوبی از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس خواسته عرضه انرژی را پایدار نگه دارند و امنیت کشتی‌هایش را تضمین کنند. این یعنی بازار جهانی به‌خوبی فهمیده که هر ضربه به پتروشیمی یا انرژی خلیج فارس، به‌سرعت به قیمت سوخت، نرخ حمل‌ونقل و تورم جهانی منتقل می‌شود. در چنین شرایطی، حمله به ماهشهر فقط یک رویداد محلی نیست؛ یک نشانه است از این‌که جنگ، از خط مقدم عبور کرده و به شریان‌های اقتصادی رسیده است.

جمع‌بندی این تحولات روشن است: ماهشهر، رأس لفان، حبشان، رأس تنوره و مسیعید فقط نام چند مجتمع صنعتی نیستند؛ این‌ها نقاطی‌اند که با آن‌ها می‌شود نبض اقتصاد منطقه و جهان را سنجید. وقتی این شریان‌ها زیر آتش می‌روند، جنگ از سطح نظامی به «فشار اقتصادی سازمان‌یافته» تبدیل می‌شود؛ فشاری که نه فقط ایران، بلکه کل خلیج فارس و بازار جهانی انرژی را درگیر کرده است. برای ایران، این یعنی جنگ تحمیلی در حال ورود به مرحله‌ای است که در آن، دفاع فقط در میدان معنا ندارد؛ در برق، پتروشیمی، صادرات و معیشت هم باید ایستادگی کرد.