تبریز؛ قطب صنعتی ایران با زیرساخت‌های فرسوده

به گزارش آذربایجان آنلاین، آذربایجان شرقی از نظر تعداد واحدهای تولیدی یکی از استان‌های صنعتی کشور محسوب می‌شود. بر اساس آمار وزارت صنعت، معدن و تجارت، بیش از ۵ هزار واحد صنعتی دارای پروانه بهره‌برداری در این استان فعالیت می‌کنند که برای بیش از ۱۵۰ هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده‌اند. همچنین حدود ۸ درصد از کل واحدهای صنعتی کشور در آذربایجان شرقی مستقر هستند که بخش عمده آنها در تبریز و شهرک‌های صنعتی اطراف آن قرار دارند.

تبریز در دهه‌های گذشته به عنوان «پایتخت صنعتی شمال‌غرب ایران» شناخته می‌شد. کارخانه‌هایی مانند ماشین‌سازی تبریز، تراکتورسازی ایران، موتوژن، ریخته‌گری تراکتورسازی و ده‌ها واحد بزرگ دیگر، نقش مهمی در توسعه صنعتی کشور ایفا کرده‌اند. به عنوان نمونه، مجتمع تراکتورسازی ایران با ظرفیت تولید سالانه بیش از ۳۰ هزار دستگاه تراکتور بزرگ‌ترین تولیدکننده تراکتور در خاورمیانه محسوب می‌شود و سهم مهمی در صادرات صنعتی کشور دارد.

اما مسئله اصلی امروز، افزایش عمر تجهیزات و خطوط تولید در بخش قابل توجهی از صنایع قدیمی است. برآوردهای اتاق بازرگانی تبریز نشان می‌دهد در برخی واحدهای صنعتی استان، بیش از ۴۰ درصد ماشین‌آلات عمری بالاتر از ۲۰ سال دارند. همین مسئله موجب افزایش مصرف انرژی، کاهش بهره‌وری و بالا رفتن هزینه تمام‌شده تولید شده است. طبق گزارش‌های رسمی، شدت مصرف انرژی در برخی صنایع ایران تا دو برابر میانگین جهانی برآورد می‌شود.

صمد حسن‌زاده رئیس اتاق بازرگانی ایران و رئیس اتاق بازرگانی تبریز نیز بارها تأکید کرده است: «بخش مهمی از صنایع کشور نیازمند نوسازی ماشین‌آلات هستند و بدون ورود فناوری‌های جدید، رقابت با تولیدکنندگان منطقه‌ای دشوار خواهد بود.» به گفته وی، محدودیت‌های ارزی و دشواری واردات تجهیزات صنعتی، روند نوسازی را کند کرده است.

چالش دیگر، کاهش سهم تبریز از سرمایه‌گذاری‌های جدید صنعتی است. بر اساس آمار سازمان سرمایه‌گذاری، طی سال‌های اخیر استان‌هایی مانند اصفهان، البرز، کرمان و یزد سهم بیشتری از طرح‌های بزرگ صنعتی را جذب کرده‌اند. در حالی که آذربایجان شرقی زمانی جزو سه استان نخست صنعتی کشور بود، امروز فعالان اقتصادی معتقدند حجم سرمایه‌گذاری‌های جدید با ظرفیت‌های استان همخوانی ندارد.

از سوی دیگر، زیرساخت‌ها به یکی از دغدغه‌های اصلی صنعتگران تبدیل شده است. طبق گزارش شرکت شهرک‌های صنعتی آذربایجان شرقی، قطعی برق در تابستان‌های اخیر موجب کاهش ظرفیت تولید در بسیاری از واحدهای صنعتی شده است. تنها در سال گذشته، محدودیت‌های انرژی در برخی صنایع بزرگ کشور تا ۳۰ درصد کاهش تولید مقطعی را به همراه داشت. همچنین فرسودگی بخشی از شبکه حمل‌ونقل و لجستیک، هزینه تولید و صادرات را افزایش داده است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم آذربایجان شرقی سالانه حدود ۳ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی دارد و بخش مهمی از این صادرات از صنایع مستقر در تبریز تأمین می‌شود. نزدیکی به مرزهای ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، ظرفیت کم‌نظیری برای توسعه تجارت خارجی ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که بدون نوسازی صنایع ممکن است به تدریج تضعیف شود.

بهرام سرمست استاندار آذربایجان شرقی نیز در ماه‌های اخیر با اشاره به ضرورت بازآفرینی صنعتی استان گفته است: «تبریز باید دوباره به جایگاه پیشرو خود در صنعت کشور بازگردد و این هدف بدون جذب سرمایه‌گذاری، توسعه فناوری و حمایت از صنایع دانش‌بنیان محقق نخواهد شد.» وی همچنین بر توسعه زنجیره ارزش صنایع مادر و تقویت صادرات تأکید کرده است.

در کنار صنایع سنتی، ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان نیز رو به افزایش است. بر اساس آمار معاونت علمی ریاست جمهوری، بیش از ۳۰۰ شرکت دانش‌بنیان در آذربایجان شرقی فعالیت می‌کنند که بخش مهمی از آنها در حوزه‌های صنعتی، ماشین‌سازی و فناوری‌های پیشرفته فعال هستند. کارشناسان معتقدند پیوند میان صنایع قدیمی تبریز و فناوری‌های نوین می‌تواند موتور نوسازی صنعتی استان باشد.

واقعیت این است که تبریز هنوز یکی از مهم‌ترین قطب‌های صنعتی ایران محسوب می‌شود، اما حفظ این جایگاه دیگر با تکیه بر افتخارات گذشته ممکن نیست. میانگین بالای عمر تجهیزات، کاهش سرمایه‌گذاری صنعتی، مشکلات زیرساختی و رقابت فزاینده استان‌های دیگر، زنگ خطری جدی برای آینده صنعت تبریز است. اگر نوسازی صنعتی در سال‌های پیش‌رو به یک اولویت راهبردی تبدیل نشود، شهری که روزگاری موتور صنعتی ایران بود، ممکن است بخشی از مزیت تاریخی خود را از دست بدهد؛ اما اگر سرمایه‌گذاری، فناوری و زیرساخت همزمان تقویت شوند، تبریز همچنان ظرفیت آن را دارد که بار دیگر به یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد صنعتی کشور تبدیل شود.