برخط یا آنلاین؛ کاربران در سرگردانی پیام‌رسان‌های داخلی و خارجی

پس از هفته‌ها اختلال و محدودیت در دسترسی به اینترنت بین‌الملل، حالا نشانه‌هایی از بازگشت ارتباط با برخی خدمات جهانی دیده می‌شود. اما برخلاف انتظار، این بازگشت الزاماً به معنای پایان نگرانی‌ها نیست. مسئله امروز کاربران ایرانی، دسترسی یا عدم دسترسی نیست؛ مسئله، نبود قطعیت است.

در این میان، بسیاری از مردم طی ماه‌های گذشته ناچار شدند بخشی از ارتباطات خود را به پیام‌رسان‌های داخلی منتقل کنند. کسب‌وکارها کانال‌ها و گروه‌های جدید ایجاد کردند، خانواده‌ها راه‌های ارتباطی خود را تغییر دادند و بخشی از جامعه تلاش کرد خود را با شرایط تازه وفق دهد. اما همزمان، بخش بزرگی از ارتباطات حرفه‌ای، آموزشی، تجاری و حتی شخصی همچنان در بستر پیام‌رسان‌های خارجی باقی ماند.

نتیجه، شکل‌گیری وضعیتی دوگانه بود؛ وضعیتی که در آن هیچ‌کدام از دو فضا به‌طور کامل جای دیگری را نگرفت. کاربران نه توانستند به‌طور کامل از خدمات خارجی دل بکنند و نه به‌طور کامل به خدمات داخلی اعتماد کنند. همین وضعیت، نوعی سرگردانی دائمی ایجاد کرده است.

واقعیت این است که مسئله پیام‌رسان‌ها در ایران، دیگر صرفاً یک موضوع فنی نیست. مسئله اصلی، اعتماد و پایداری است. کاربران می‌خواهند بدانند بستری که امروز برای ارتباطات، کسب‌وکار یا فعالیت حرفه‌ای خود انتخاب می‌کنند، فردا هم در دسترس خواهد بود یا نه. هیچ کسب‌وکاری نمی‌تواند بر پایه ابهام رشد کند و هیچ کاربری نمی‌تواند هر چند ماه یک‌بار، شبکه ارتباطی خود را از نو بسازد.

از سوی دیگر، پیام‌رسان‌ها تنها ابزار گفت‌وگو نیستند. برای بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک، فروشگاه‌اند؛ برای دانشجویان و پژوهشگران، ابزار آموزشی‌اند؛ برای رسانه‌ها، بستر اطلاع‌رسانی‌اند و برای خانواده‌ها، پل ارتباطی میان شهرها و کشورها. به همین دلیل هرگونه تغییر در این فضا، مستقیماً بر زندگی روزمره مردم اثر می‌گذارد.

آنچه امروز دیده می‌شود، نوعی مهاجرت دائمی میان سکوهاست. کاربران از یک پیام‌رسان به پیام‌رسان دیگر می‌روند، گروه‌ها جابه‌جا می‌شوند، مخاطبان پراکنده می‌شوند و کسب‌وکارها بارها شبکه ارتباطی خود را بازسازی می‌کنند. این فرسایش شاید در آمارها دیده نشود، اما هزینه‌ای واقعی بر دوش جامعه و اقتصاد دیجیتال کشور می‌گذارد.

در چنین شرایطی، مهم‌ترین نیاز کاربران نه یک پیام‌رسان خاص، بلکه ثبات است. مردم بیش از هر چیز می‌خواهند بدانند قواعد بازی چیست و قرار است تا چه زمانی ثابت بماند. زیرا در دنیای امروز، ارتباطات دیگر یک امکان جانبی نیست؛ بخشی از زیرساخت زندگی است.

شاید به همین دلیل باشد که با وجود بازگشت تدریجی بخشی از اینترنت بین‌الملل، احساس آرامش هنوز به فضای مجازی ایران بازنگشته است. کاربران دوباره آنلاین شده‌اند، اما همچنان با یک پرسش مشترک روبه‌رو هستند:

این بار قرار است بمانیم، یا دوباره باید کوچ کنیم؟

و تا زمانی که پاسخ روشنی برای این پرسش وجود نداشته باشد، برزخ پیام‌رسان‌ها ادامه خواهد داشت؛ برزخی که نه کاملاً داخلی است و نه کاملاً خارجی، اما میلیون‌ها کاربر ایرانی هر روز در آن زندگی می‌کنند.